DIRK HUIZINGA
managementsadviseur

De neergang van het Fries is niet gekeerd met intensivering van het taalonderwijs. Wordt er niet getrokken aan een dood paard?

Al bijna dertig jaar is het Fries een verplicht vak op de scholen in Friesland. Alle leerlingen, Friestalige of niet, moeten het Fries verplicht leren beheersen om te voorkomen dat de tweede taal van Nederland verdwijnt. Dertig jaar taalonderwijs heeft het Fries echter niet behoed voor een verdere neergang.

In de grotere steden in deze provincie wordt feitelijk geen Fries gesproken, maar een dialect van Friese en Nederlandse klanken en woorden op basis van een Nederlandse zinsopbouw. Om het tij te keren, hebben Provinciale Staten onlangs besloten om ouders van kinderen die in Friesland geboren worden van enig educatief materiaal te voorzien.

Ouders krijgen een ‘rugzakje taal’ met onder meer Friestalige voorleesboekjes en taaladviezen. Daarmee moet worden voorkomen dat deze ouders hun kinderen alleen maar Nederlandstalig opvoeden. Daarnaast krijgen nieuwkomers in Friesland een welkomstpakket, waarin de Friese taal en cultuur worden aangeprezen. Komende zomer zal een en ander in praktijk worden gebracht.

Maar waarom vinden de staten de Friese taal en cultuur zo belangrijk? Die vraag wordt helemaal niet gesteld, laat staan beantwoord. Als na dertig jaar verplicht onderwijs in de Friese taal alleen maar achteruit is geboerd, dan is het niet zo gek wat fundamenteler te kijken. Is het promoten van het Fries niet als het ‘trekken aan een door paard’, wat een zinloze inspanning heet te zijn?

Als je principieel voor het behoud van de Friese taal en cultuur bent, ongeacht wat dat mag zijn, dan heb je met promotieactiviteiten natuurlijk altijd gelijk. Maar blijkbaar denken veel mensen in Friesland niet principieel, maar pragmatisch-functioneel als het gaat om het gebruik van Friese taal en gewoonten.

Wat schieten zij op met extra taaloefeningen Fries? Wat hebben hun kinderen er aan? Alleen voor een ambtelijke functie bij een gemeente of de provincie is beheersing van het Fries functioneel. Maar verder? Is het voor de meeste kinderen in Friesland niet zinvoller om Engels als tweede taal te leren?  

En: wat stelt de Friese taal en cultuur nu werkelijk voor? Waar gaat dat over? Behalve wat folklorisme en enige liederen die in de vorige eeuw ontstaan zijn door Duitse melodieën van Friese teksten te voorzien, is alleen de taal bijzonder. En die leidt een zieltogend bestaan, ondanks alle inspanningen tot behoud ervan.

Misschien is het verstandig te accepteren dat maatschappelijke ontwikkelingen hun eigen dynamiek kennen, waarbij voor een kleine taal als het Fries geen vanzelfsprekende plaats meer is in het geweld van moderne itc en economische globalisering. Het gaat mij daarbij niet om het principe of je voor of tegen het behoud bent van Fries taal en gewoonten. Ik wijs slechts op wat iedereen kan zien gebeuren op grond van maatschappelijke ontwikkelingen die gemaakt worden door de Friezen zelf. Het gaat in het leven van de meesten blijkbaar om iets anders dan het levend houden van de Friese taal.

Boarne: Leeuwarder Courant, 19-01-2007

Neiskrift FFU:
Nei hûnderten jierren fan taalûnderdrukking en negative diskriminaasje is der by party lju, ek Frysktaligen, it besef ûntstien dat it Frysk minderweardich is oan it Hollânsk. It Hollânsk krige fan de oerheid it monopoalje yn Nederlân. En dus de (taal)macht. Nei 1800 ek yn it ûnderwiis. De stille en iepentlike yndoktrinaasje dy’t dêrmei anneks wie, koe syn wurk mar dwaan. Dat liedt maklik ta sels-diskriminaasje.

It Frysk waard en wurdt noch altiten foar in tige grut part keard út wichtige maatskiplike domeinen lykas it ûnderwiis, it bestjoer, it rjocht, de media. Hast nearne wurdt it aktyf behearskjen (praten en skriuwen) foarskreaun, ynfierd en goed kontrolearre. As it Frysk rûnom in funksje- of beneamingseask west hie en Fryslân it foech hie om dat ôf te twingen, dan hie it lân der hiel oars hinne lein. Dan hie de FFU en de hiele Fryske Beweging der net wêze hoecht. Mar wy moatte as Friezen libje yn in nei-Napoleontyske ienheidssteat dy’t it Hollânsk alle kânsen en alle taalmacht jûn hat en it Frysk oan de kant drukt.

De politike oarsaken dêrfan lizze yn De Haach, dy makket en kontrolearret de foarnaamste regels en alle wetten en leit sanksjes op as se net neilibbe wurde. “Yn De Haach is it Frysk gjin item. Se behannelje ús as in stjonkende murd”, sei Geart Benedictus (CDA) yn de Steaten fan Fryslân (13-12-2006). En sa is it. It Frysk is yn it ûnderwiis yn de ôfrûne tritich jier net echt ynfierd en al hielendal net op kwantiteit en kwaliteit kontrolearre troch de ynspekje. Lju as Huizinga hoegden harsels net te bekwamen.

Dêrom moat Fryslân it foech krije om syn eigen wetten en regels te meitsjen foar de eigen taal en kultuer en dy ek te kontrolearjen en sanksjes op te lizzen as se net neilibbe wurde. Fan Geunst nei Rjocht hawwe wy hân. It giet no om fan Rjocht nei Plicht. Dat betsjut foar ús dat it Frysk de earste taal yn Fryslân wurde moat yn ûnderskate domeinen. Dat freget om positive diskriminaasje fan ús taal en kultuer. It is ús demokratysk rjocht as (erkende) nasjonale minderheid mei in (erkende) eigen taal.

Mei in rêchpûdsje komme wy der yndied net. Wat mear ferdjipping yn de skiednis fan ús taal en de efterlizzende steatsnasjonale politike oarsaken fan de behyplike taalsituaasje dêr’t wy no yn ferkeare, en in better ynsjoch yn wat der echt barre moat, soe in Drachtster âld-ûnderwizer as Huizinga lykwols net misstien hawwe. Dêr is ynformaasje genôch oer. Dan hied er grif in oar krantestikje skreauwe kinnen.

Alhoewol, op de Drachtster basisskoalle ‘It Kompas’, dêr’t Huizinga earder ûnderwizer wie, hied er it lytse bytsje Frysk dat dêr jûn waard, ek noch útbestege oan in kollega om’t er it Frysk sels net koe en it praten en skriuwen ek net leare woe. Huizinga wie doe sels meiferantwurdlik foar de efterútgong yn it ûnderwiis dy’t er beskriuwt. Syn eigen hâlden en dragen wie dat fan in dead hynder. Dat koed er rêstich dwaan omdat de ynspeksje fan polityk De Haach gjin toetsingsramt meikrige hie om dêr ferbettering yn oanbringe te kinnen en omdat sanksjemooglikheden ûntbrieken.

Sa te lêzen hat syn ûntwikkeling fandat yn de fearnsieu dy’t efter ús leit, stilstien. Ienris in dead hynder, altiten in dead hynder?

Sjoch ek by ‘Poadium 2007’: 25-01-2007 (P-LC), Fiersichten: Recept voor het behoud vande Friese taal [ynstjoerd stikje] en 26-01-2007 (P-LC), Frysk ûnderwiis hat pragmatysk nut [Pieter de Groot, LC ‘DWERS’].

<< Werom nei 'Poadium 2007'