‘Trijetalige skoalle’ is een sympathiek idee maar wel een ‘second-best’-oplossing,

Opinie

Fries onderwijs is er voor Nederlands kind
Fryslân is een enigszins bijzondere provincie. Veel Friezen vinden dat met name om het ‘Frysk eigene’, maar het zit toch vooral in de eigen taal. De FFU (Feriening Frysk Underwiis) pleitte in het Friesch Dagblad van 2 september voor verplicht Fries in het MBO. Zonder hierover te oordelen, geeft het volgens Doede Damsma aan hoe weinig wij verschillen van de rest van Nederland. Vooral op onderwijsgebied is het geringe verschil frappant. En dat ondanks het Fries en het Frysk eigene.

Het Fries is in onze provincie – zeker in het eigen taalgebied – de meerderheidstaal. Maar het is eigenlijk alleen in het voorschoolse traject, de pjutteboartersplakken, dat het gebruik van het Fries groeit. Voor de rest houdt het nog steeds niet over. De Friese Beweging, FFUen FNP zijn er dus niet in geslaagd hun kernpunt en reden van bestaan ook maar enigszins van de grond te trekken. De gebruikte strategie is blijkbaar weinig succesvol. Daar ligt een oorzaak in het feit dat de minderheidstaal van Fryslân (het Nederlands) als meerderheidstaal functioneert.

Maar vooral de sociaal-economische kracht van het Nederlands is debet aan die slechte positie. Samen met de Haagse desinteresse is dat voor onze taal een bijna niet te nemen barrière. Die negatieve spiraal in het Haagse mogen wij ons zelf terdege aanrekenen: wij zelf, de Friezen alleen, zijn voor het niet doorbreken van die spiraal verantwoordelijk. Dat moat en kin oars. Maar dat zullen [we] zelf moeten doen.

De aanpak van talen kent grofweg twee methoden: de ‘onderdompeling’- en de ‘eigen taal eerst’-theorie. Beide vormen worden wereldwijd met verschillend succes toegepast. Nederland kiest momenteel voor de onderdompeling. Zo heeft minister Maria van der Hoeven nog in de vorige regeringsperiode gezegd dat Fries kinderen altijd Nederlands moeten praten. ‘Eigen taal eerst’ heeft overigens niets met ‘eigen volk eerst’ te maken. In landen met nationalistische onderstromen zie je meestal de nogal bevoogdende onderdompeling opduiken.

Ons land is wat talen betreft een beetje schizofreen. Wij koesteren de wereldtaal Engels, zelfs ten koste van het Nederlands. Maar we brengen Turkse, Marokkaanse en andere tweede-generatiejongeren zonder de eigen moedertaal naar het Nederlands. Dat is meer machtspolitiek dan een effectief taalbeleid. Van dit gebrek van [aan] aansluiting bij de moedertaal heeft natuurlijk ook het Fries veel last.

Die aansluiting bij de belevingswereld van het kind blijft echter essentieel. Daarom verdient de ‘eigen taal eerst’-theorie de voorkeur. Ze biedt veruit de beste kans op een optimale sociale, maatschappelijke en economische ontplooiing. Dat wordt ook door veel wetenschappelijk onderzoek bevestigd. Het uitgangspunt is dan dat alle kinderen eerst enkele jaren in hun eigen moedertaal onderwijs volgen.

Belang kind voorop
Heel veel meer Fries dus. Volgens de ‘eerste taal eerst’-theorie is het onderwijs in Fryslân op dit moment vooral geschikt voor Nederlandstalige kinderen. Mogelijks ligt hier ook de basis van de onderwijsachterstanden’: een deel van onze kinderen krijgt nu, met al dat Nederlands, niet optimaal op hun eigen achtergrond gericht les.

Het is niet vreemd dat veel Friestalige ouders Nederlands praten tegen hun kinderen. Want het Nederlands biedt de beste kansen voor een goede toekomst. Als antwoord op die situatie heeft de Friese overheid de  ‘trijetalige skoallen’ van de grond getild. Dat verbetert de situatie wel. Maar dit idee kan en mag nooit het einddoel zijn. Hoe sympathiek ook, daarmee doen we de Friestalige kinderen tekort. De drietalige school is hoopguit een ‘second-best’-oplossing. Een dergelijke opzet biedt overigens ook meer kans op realisatie van de wens van de FFU (Fries in het MBO).

Maar hoe kun je die kindvriendelijke aanpak in een (vrijwel) geheel Nederlandstalig onderwijs realiseren? Leerkrachten hebben het al druk genoeg met alle vernieuwingen die de laatste jaren door Den Haag over hen zijn  uitgestort. Zij zitten – zeer begrijpelijk – niet te wachten op nieuwe ‘ellende’ in de vorm van verfriezing van het onderwijs. Algehele invoering ligt niet voor de hand: (vrijwillige) experimenten zijn logischer.

2stromenschool
Hiervoor zijn twee mogelijkheden. Wij kunnen van onderop een Nederlandse en een Friese stroom opzetten: de 2stromenschool. De huidige drietalige scholen lijken daarvoor het meest geschikt, maar ook andere scholen, bijvoorbeeld met veel Friestaligen, kunnen hierin het voortouw nemen. Op basis van de (positieve) ervaringen kan het aantal elk jaar worden uitgebreid. De Fryske Akademy begeleidt de 2stromenscholen en houdt ook de voortgang bij om te zien of de beoogde resultaten wel worden behaald.

Deze mogelijkheid is vooral geschikt voor het platteland.

Een tweede variant lijkt meer iets voor de steden. In Leeuwarden heeft maar liefst eenderde van de inwoners het Fries als moedertaal. Daarom zijn onze hoofdstad en andere grotere steden en dorpen geschikt voor de opzet van Friestalige basisscholen. Dit naar het model van Wales. De hoge concentratie maakt het mogelijk hoogwaardige en kwaliteitsrijke scholen te stichten; Friestalige kinderen krijgen daarop een bij hen passende basisopleiding. Net zoals in Wales gaat van het succes van dergelijke scholen een stimulerende werking uit.

Zo wel bij de Friestalige als bij de 2stromenscholen staat flexibiliteit voorop. Je voorkomt daarmee frustratiebij het al zo zwaar belaste personeel. Uitgangspunt van alles is en blijft de (betere) toekomst van onze kinderen. Het zal ons in Fryslân geen windeieren leggen. De verhouding tussen het Nederlands en het Fries is momenteel uitzonderlijk; die kunnen we zo naar een gezondere situatie ombuigen. Ten faveure van alle inwoners van onze toch wel enigszins bijzondere provincie.

Doede N.T. Damsma is publicist en voorzitter van de vernieuwingsbeweging deFriezen

Boarne: Friesch Dagblad, 23-09-2008, s. 5

FFU: Moai dat de FFU ek neamd wurdt yn Damsma syn ferhaal. Wy hawwe der spitigernôch lang net alles fan begrepen. Dat kin ek oan ús lizze, fansels … Ut soarte binne wy lykas Damsma likegoed foar ‘heel veel meer Fries’. De trijetalige skoalle liket ús dêr in goed begjin foar. Wy hoopje dan mar dat it ‘al zo zwaar belaste personeel’ de ûngelikense ferhâlding tusken it Hollânsk en it Frysk ‘zo naar een gezondere situatie [kan] ombuigen’.

Hoe wol Damsma de ‘sociaal-economische kracht van het Nederlands’, as oarsaak fan de ûnderskode posysje fan it Frysk, oantaaste? Wat is syn ‘Oanfalsplan’ dêrfoar? De FFU hâldt lykas Damsma ek net fan wynaaien.

<< Werom nei 'Poadium 2008'