Fries
Dorsman noemt zijn school een echte Nederlandse school. “Het klink misschien raar, maar Fries zijn wij allerminst. 80 procent van de leerlingen spreekt Nederlands.” Goed, een half uurtje Friese les per week is verplicht, maar voor het overige staat het Fries op een laag pitje, geeft hij toe. Ja, hij weet van alle onderzoeken waaruit blijkt dat het Fries op scholen knap belabberd is. Maar móet het anders? “Ik heb het idee dat het vooral vanuit de provincie wordt gestimuleerd.” Eigenlijk de omgekeerde wereld, vindt hij. “Het moet vanuit de ouders zelf worden bevorderd.” [Friesch Dagblad, 10-10-2006]

Sa’n stikje yn de krante freget om in reaksje fan de FFU. Op 18-12-2006 skriuwe wy bestjoer en direksje in brief oer wat ús dêrfan tinkt.

Klik op: FFU-’t Foarhûs.pdf

Klik op: FFU-In eigen Fryske kanonkommisje II.pdf. om dit twadde brief (mei in wiidweidige bylage) te iepenjen.

FFU: Sjoch foar it earste kanonbrief (fan 03-06-2006) en oare ynformaasje oer ús aktiviteiten op dat mêd hjirûnder by: 03-06-2006 Provinsje: Hoe fierder mei de Fryske kanon?

Ynspraakbydrage fan de FFU oan it provinsjale debat Fryske Fiersichten 2030 oer de takomst fan Fryslân op 07-11-2006 yn Drachten. Ed Knotter, skathâlder fan de FFU, hat û.o. nei foaren brocht dat der in bettere taalwetjouwing foar de Fryske taal komme moat (it Frysk yn de grûnwet en in oerkoepeljende ramttaalwetfoar de Fryske taal en kultuer) en dat de Provinsje Fryslân meiwetjouwer wurde moat. Der soe in eigen ‘ministearje’ foar de Fryske Taal en Kultuer komme moatte en der soe in taaleffektrapportaazje hantearre wurde moatte. De sichtberens fan it Frysk yn de iepenbiere romte moat gâns better (plaknammen, strjitnammen, buorden, opskriften ensfh.).

Fierders binne acht wichtige ûnderwiisdoelen fan de FFU op it aljemint kommen.

Klik op: FFU-Fryske Fiersichten.pdf

Sjoch ek www.fryskefiersichten.nl

Tom Dykstra, foarsitter fan de FFU, hat, mei út namme fan de Ried fan de Fryske Beweging, ynsprutsen op de harksitting fan it Konsultatyf Orgaan (02-11-2006) oangeande it Europeesk Hânfest foar Regionale en Minderheidstalen. Nederlân hat út diel III fan it Hânfest 48 ferdrachferplichtings ûndertekene, ek in stikmannich op it mêd fan it ûnderwiis (kêst 8).

Klik op: FFU-Konsultatyf Orgaan 2006.pdf

Lokwinsk fan de FFU foar de iepenbiere basisskoalle ’t Holdernêst yn De Harkema. Dy skoalle hat it beslút nommen om trijetalich te wurden. De FFU achtet it needsaaklik dat alle skoallen foar basis- en fuortset ûnderwiis en de measte skoallen foar spesjaal (fuortset) ûnderwiis yn Fryslân trijetalich wurde.

Klik op: FFU-ibs ’t Holdersnêst trijetalich.pdf

Mienskiplike reaksje fan de Ried fan de Fryske Beweging en de Feriening Frysk Underwiis op it ûntwerp fan de Nota Frysk Taalbelied 2007-2010, better sichtber, mear fertroud.

Yn njoggen kanttekenings en kritykpunten jouwe beide organisaasje oan wat goed is yn de noata en wêr’t dy yn tekoartsjit. Yn in bylage wurdt derop oanstien om op koarte termyn prikken yn it wurk te setten om yn it spesjaal (fuortset) ûnderwiis te kommen ta in goede wetlike regeling fan it ûnderwiis yn de Fryske taal en kultuer.

Klik op: FFU-Untwerpnoata Frysk Taalbelied 2007-2010.pdf

Klik op: FFU-Boppeslach en BenM.pdf

Klik op: FFU-Boppeslach.pdf

Klik op: DS-Boppeslach.pdf om de noata ‘Boppeslach’ sels te iepenjen

Ynlieding fan Sytze T. Hiemstra op de moarnsgearkomste fan de Stifting Slach by Warns op 23 septimber 2006 (de dei fan de betinking op it Reaklif). Mei út namme fan de FFU jout er yn in ynlieding in stikmannich knyppunten oan yn it taalbelied dy’t foar ’t neist mei in bettere taalwetjouwing foar it Frysk op te lossen binne.

Mienskiplik brief fan de Vereniging van Leraren in Levende Talen (seksje Frysk), de FFU, de Ried fan de Fryske Beweging en it Pedagogysk Wurkferbân fan de Fryske Akademy oer de ûntwikkeling fan in kanon foar de Fryske taal en kultuer. Wy steane der by Provinsjale en Deputearre Steaten fan Fryslân op oan om in eigen Fryske kanonkommisje yn te stellen.

Neiskrift FFU:
It mienskiplik brief is in ferfolch op in rige fan eardere aktiviteiten fan FFU-kant om ta in eigen Fryske kanon te kommen. Wat de winsken foar in Fryske kanon oanbelanget, sjoch ek op ús webstek by ‘brieven 2005 en 2006’ of klik hjirûnder.

Klik op: FFU-Commissie Canon.pdf (brief) en FFU-Fries taalbeleid.pdf (bylage I, wetten en regelings)

Klik op: KH-Canon Friese geschiedenis.pdf (bylage III, Kerst Huisman, Hollânsktalige gearfetting fan in langere Frysktalige Konsepttekst ‘kanon' Fryske skiednis.pdf ; sjoch ek ûnder brieven, útgien, 24-02-2005) en STH-Oerdracht Fryske taal en kultuer.pdf (bylage II, artikel fan S.T. Hiemstra).

Reaksje fan Herman Beliën, lid van de lanlike kommisje Ontwikkeling Nederlandse Canon op de resolúsje fan de FFU, it Pedagogysk Wurkferbân en de seksje Frysk fan de VLLT (sjoch 'Aktueel', 01-02-2006): Resolúsje(s).pdf.

Beliën e-mailt ús (17-02-2006): “Ik heb de motie aan de commissie ter hand gesteld. Er komt geen provinciale canon namens de commissie, zoals ik al aangaf. De canon zal opening bieden om er regionale canons aan te verbinden.”

Klik op: Beliën, prov. canon.pdf om it folsleine mailtsje fan it kommisjelid Beliën te iepenjen.

Brief fan de FFU en de Ried fan de Fryske Beweging oan alle leden fan de Twadde Keamer oer it Frysk as ferplichte fak en ynstruksjetaal yn it reguliere en spesjale ûnderwiis.

Wy freegje de Twadde Keamer om it inisjatyf te nimmen op it mêd fan de wet- en regeljouwing foar it ûnderwiis yn de provinsje Fryslân op it stik fan:
1.  it opnimmen yn de wetten op it regulier en spesjaal primêr en fuortset ûnderwiis (WPO, WVO [hiele ûnderbou] en de WEC) dat in ‘aanmerkelijk deel van het onderwijs in de Friese taal’ (Frysk as fier- en ynstruksjetaal) jûn wurdt by oare fakken/leargebieten as it fak Frysk;
2. it ûnûnderbrutsen jaan en folgjen fan it fak Fryske taal yn it regulier en spesjaal primêr en fuortset ûnderwiis (alle learjierren oant en mei de hiele ûnderbou fan it f.û.);
3. de lykweardigens (oan de doelen foar it Nederlânsk) fan de kearndoelen foar de Fryske taal yn it regulier en spesjaal primêr en fuortset ûnderwiis.

Us brief oan de pabû-direksje fan de Christelijke Hogeschool Noord-Nederland (CHN) oer:
1. it taalbelied fan de CHN om yn gearkomsten taalkonflikten en taalûnderdrukking foar te kommen;
2. it ferplichtsjen fan it Frysk foar studinten fan bûten Fryslân;
3. it winsklike programma.

It programma soe neffens de FFU basearre wêze moatte op lykweardigens en lykberjochtiging en in yntegraal twatalich (Frysk/Hollânsk) karakter drage moatte mei dêroan taheakke eleminten fan de trijetalige skoalle op it stik fan it Ingelsk.

Brief fan de FFU en de Ried fan de Fryske Beweging oan alle leden fan de Twadde Keamer oer it ôfskaffen fan de dielfakken yn de twadde faze fan it hafû (‘havo’) en it twû (‘vwo’) en de skealike gefolgen dy’t soks hat foar it Frysk as eksamenfak.

Wy pleitsje foar in strukturele ryksbekostiging fan it telelearen (ynformaasje dêroer sit yn de bylage) foar de koarte termyn. Foar de langere steane wy oan op it ferplichtsjen fan it fak ‘Fryske taal en kultuer’ as eksamenfak foar alle learlingen dy’t Frysk yn de ûnderbou fan it fuortset ûnderwiis hân hawwe.

Brief fan de FFU en de Ried fan de Fryske Beweging oan alle leden fan de Twadde Keamer oer de (tryste) histoarje fan de ûntwikkeling (oantaasting, ferleging) fan de kearndoelen Frysk yn it basisûnderwiis en it troch OCW loslitten fan de spegeling fan dy doelen oan it Hollânsk.

1. Troch alle partijen yn Provinsjale Steaten op 13-12-2006 oannommen inisjatyfútstel fan de FNP (Annigje Toering), it CDA (Geart Benedictus) en de PvdA (Ruud Fokkens) om in Rêchsekje Taal foar âlden fan lytse bern (doelgroep 0-2 jier) yn Fryslân en fan in Wolkomstpakketsje Taal foar nij ynkommen ynwenners fan Fryslân gear te stallen, te fersprieden en te ‘monitoaren’. Beide produkten hawwe as doel te ynformearjen en in positive hâlding te bewurkjen oangeande de foardielen fan de meartaligens yn Fryslân. It giet om it meartalich opbringen fan bern yn Fryslân en om it meartalige maatskiplike ferkear yn Fryslân dêr’t men as nije ynwenners yn telâne komt.

2. Inisjatyfútstel fan ûnderskate partijen: CDA (Geart Benedictus), PvdA (Hannah Ludwig), ChristenUnie/SGP (Rein Ferwerda), GrienLinks (Theo van de Bles), GBF (Jan Kloosterman), D66 (Johan Sieswerda), SP (Ad van der Kolk) en OFS (Piet Oosterhuis) en it beslút fan Provinsjale Steaten fan 13 desimber 2006 om in brief te stjoeren oan de ynformateur en formateur dy’t dwaande binne mei de ûnderhannelings en gearstalling fan in nij kabinet. Yn dat brief moatte de neifolgende punten opnommen wurde:

Tasizzing fan minister M.J.A. van der Hoeven (OCW) oan de Earste Keamer om relevante kwaliteitsaspekten foar it ûnderwiis yn it Frysk op te nimmen yn it tafersjoch fan de Ynspeksje fan it Underwiis fan it primêr en fuortset ûnderwiis: (1) reguliere jierlikse fragelist: fak, fiertaal en skoalbelied Frysk; (2) periodyk kwaliteitsûndersyk jierliks by in fjirdepart fan de skoallen; (3) ynsidinteel in spesifyk ‘rapport kwaliteitsonderzoek Fries’ mei help fan in te ûntwikkeljen module Frysk. De ynformaasje sil brûkt wurde by (4) de rapportaazje foar it Europeesk Hânfêst (om de 4 jier). 

Rapportaazje(model) fan it ûndersyksresultaat fan in yndividuele basisskoalle dy’t dielnommen hat oan in ynspeksje-ûndersyk nei de kwaliteit fan it fak Frysk yn it primêr en fuortset ûnderwiis.

Yn it wiidweidige, algemiene rapport ‘Frysk op skoalle’ binne de wichtichste ûndersyksresultaten fan it ûndersyk dat de ynspeksje yn Fryslân dien hat by in grut tal skoallen, werjûn.

Fjouwer fragen (mei ynlieding) fan it Konsultatyf Orgaan foar it debat oer it lanlike taalbelied foar it Frysk, organisearre troch de Ried fan de Fryske Beweging yn ‘De Bres’ te Ljouwert op 27-10-2006. De fragen wurde benammen steld oan fjouwer kandidaatleden foar de Twadde Keamer (Joop Atsma, CDA; Lutz Jacobi, PvdA; Tom Kuperus, VVD; Isabella Diks (GroenLinks) en har politike partijen.

De fragen slagge op (1) de posysje fan it Frysk yn de Grûnwet fan Nederlân; (2) de ynspeksje fan it ûnderwiis; (3) de Trijetalige Skoalle; (4) de Bestjoersôfspraak Fryske taal en kultuer.

Njoggen stellings fan de Ried fan de Fryske Beweging oer it lanlik belied oangeande it Frysk, ornearre foar in diskusjejûn op freed, 27 oktober 2006 yn De Bres/Eftrije te Ljouwert. Yn it foarum sitte fjouwer lanlike politisy dy’t op de list steane foar de Twadde Keamerferkiezings (Joop Atsma, CDA; Isabella Diks, GrienLinks; Lutz Jacobi, PvdA; Tom Kuperus, VVD) en in mem fan Frysktalige bern (Sytske de Boer).

Foar kundskip tastjoerd brief fan de Ried fan de Fryske Beweging ornearre foar petearen mei de politike partijen oer it foar it Frysk tekoartsjittende belied fan it Ryk. Om ûnderskate knyppunten op dat mêd op te lossen, wurdt in taalwet needsaaklik achte. De Ried freget de stipe fan de politisy om dat te realisearjen. Boppedat wurdt de erkenning fan it Frysk yn de grûnwet bepleite.

De FFU is ek fan betinken dat der bettere taalwetjouwing komme moat.

Op it sechste ‘Friesenkongress’ waard op 28 augustus 1955 yn Auwerk (East-Fryslân) it Frysk Manifest oannommen. Ferline jier wie dat 50 jier lyn en yn augustus betocht by de Upstalsbeam yn Auwerk. Oanslutend waard op 18 febrewaris 1956 yn it Nedersaksyske Leer de Friesenrat oprjochte. De Rat, dy’t sûnt 1998 Interfriesische Rät (Ynterfryske Rie) hjit, is in ferbân tusken de Friezen yn Noard-Fryslân (Schleswig-Holstein), East-Fryslân  (Niedersachsen) en West-Fryslân (= Westerlauwersk Fryslân, d.w.s ús provinsje Fryslân). It is in wichtich histoarysk dokumint út de 20ste ieu wurden, yn de taal fan dy tiid.

Yn 2006 is der in nije ferklearring troch de Ynterfryske Rie gearstald. Dy is op 5 maaie 2006 yn in  mienskiplike gearkomste fan de trije Fryske seksjes (noard, east en west) oannommen en op snein, 7 maaie 2006 troch de  trije foarsitters ûndertekene.

Yn de ferklearring stiet û.o.:
Wy, Friezen yn Noard-, East- en West-Fryslân, hearre ta mear as ien steat mar fiele ús dochs, nettsjinsteande alles wat ús skiedt, as hearrend ta ien folk, dat neffens wenst en wollen de eigen taal ûnderhâlde en útbouwe wol. Wy wolle ús taal, dy’t foar ús identiteit beskiedend is, befoarderje en útbouwe. Wy stribje der ek nei elkoar by te stean yn Fryske oangelegenheden. Us wurk fynt syn grûnslach yn it bewustwêzen dat wy yn de trije Fryslannen yn ien mienskip libje mei minsken dy’t har neffens komôf, taal of op oare grûnen net as Friezen beskôgje.

Reaksje fan de fêste kommisje foar OCW op in mienskiplik brief fan de FFU en de Ried fan de Fryske Beweging fan 05-04-2006 (FFU-Frysk as ferplichte fak en ynstruksjetaal.pdf). Yn dat brief pleitsje wy foar in ferplichting fan it Frysk as fak en ynstruksjetaal en lykweardigens fan kearndoelen foar de Fryske taal yn it hiele reguliere en spesjale primêre en fuortsette ûnderwiis (sjoch ek by ‘útgien’).

Reaksje fan de FNP-steatefraksje op ús brief (FFU-(1) Fryske Akademy kennissintrum minderheidstalen.pdf ) fan 18-04-2006 oan Provinsjale en Deputearre Steaten (sjoch ek: ‘Brieven 2006, útgien’) oer de stagnearjende ûntwikkeling fan de Fryske Akademy ta in kennissintrum foar minderheidstalen.

De FNP-steatefraksje meelt ús dat de fraksje op 19 april 2006 yn de Steaten in moasje yntsjinne hat by de behanneling fan punt 7B ‘kaderbrief 2007’. Oan in stimming is it net takommen, omdat it Kolleezje de moasje oernommen hat. De moasje jout útfiering oan in stikje fan it Kolleezje-akkoart en it Stedskonvenant tusken Ljouwert en de Provinsje.

De FFU en Ried fan de Fryske Beweging binne dêr fansels tige wiis mei.

Reaksje fan Herman Beliën op de resolúsje fan de FFU, it Pedagogysk Wurkferbân en de seksje Frysk fan de VLLT (sjoch Aktueel, 01-02-2006): Resolúsje(s).pdf.

Reaksje fan de Christelijke Hogeschool Nederland (CHN) op in FFU-brief (sjoch útgien: 05-02-2006, FFU-Frysk op de CHN.pdf; ek foar noch oare ynformaasje) oer it taalbelied fan de CHN om (1) yn gearkomsten taalkonflikten en taalûnderdrukking foar te kommen; (2) it ferplichtsjen fan it Frysk foar studinten fan bûten Fryslân; (3) it winsklike programma foar de Fryske taal en kultuer.

De CHN-Learareoplieding anderet dat ús brief meinommen wurdt yn de diskusje oer it Frysk op de pabû en dat wy der mear fan hearre sille ‘sadree’t der wat leit’.

Reaksje fan de fêste Keamerkommisje fan OCW (07-02-2006) op it brief fan de FFU en de Ried fan de Fryske Beweging (02-01-2006). FFU en Bewegingsried kritisearje it loslitten fan de spegeling (lykweardigens) fan de doelen foar it Frysk oan de doelen foar it Hollânsk sterk (FFU-Lykweardigens kearndoelen en Twadde Keamer.pdf).

Reaksje fan de fêste Keamerkommisje fan OCW (07-02-2006) op it brief fan de FFU en de Ried fan de Fryske Beweging (05-01-2006) oer it ôfskaffen fan de dielfakken yn de twadde faze fan it hafû (‘havo’) en it twû (‘vwo’) (‘Wetsontwerp 30 187 Wijziging WVO; aanpassing profielen 2e fase vwo en havo’). Wy bepleitsje dêryn in strukturele ryksbekostiging fan it telelearen (PF-Projekt Telelearen.pdf) en in ferplichting om yn it fak Fryske taal en kultuer eksamen te dwaan (FFU-Frysk as ferplichte eksamenfak hâfu/twû.pdf).

De griffier fan de fêste kommisje skriuwt ús dat ús brief op 10 jannewaris 2006 ferspraat is ûnder de leden fan de kommisje en behelle wurde sil by de plenêre behanneling fan boppeneamd wetsûntwerp.