Desimber 2005, Aksje foar it Frysk: spearpunt ûnderwiis

De Steatefrakje fan de FNP hat him it lêste healjier ferdjippe yn de mooglikheden ta befoarderering fan it Frysk fia de politike wei.

Der steane ûnderwilens in hiel soad hantekenings fan Ryk en Provinsje ûnder ferskate Europeeske Hânfêsten, nasjonale wetten en bestjoersôfspraken dêr’t it ien en oar ten geunste fan it Frysk yn regele is. Allinnich wy fernimme der nei ús sin te min fan yn de praktyk. It keallet somtiden wol hiel swier om de foarnimmens yn resultaten om te setten. Tink mar ris oan de diskusje oer it Frysk yn it ûnderwiis.

De FNP-Steatefraksje wol mear praktyske saken berikke. Fan ’prinsipe en positive hâlding’ no nei ‘draachflak en gedrachsferoaring’ en foaral: útfiering fan al ôfpraat belied. In earste súkses hat de FNP earder yn dizze steateperioade al boekt mei it fêststellen fan 25% Frysk as doel by de ynterne kommunikaasje binnen it Provinsjehûs. Wy kinne merkbite dat sûnt it Frysk binnen de organisaasje as in ’kompetinsje’ jildt, der mear amtners op kursus geane as ea. Soks wurde ek beleanne. En faaks is der ek in generaasjewiksel fan ‘tradisjonelen’ dy’t oer in hege drompel hinne moasten mei it Frysk nei lju dy’t der ‘nij’ by komme en der folle frijer en positiver mei omgeane.

De fraksje hat fêststeld dat foar it maatskiplik effekt fan taalbelied it ûnderwiis, de Fryske media en de opfieding fan Fryske bern yn de memmetaal ûnfermindere de spearpunten bliuwe. Wy hoopje hjir ynkoarten op werom te kommen.

27-12-2005, ‘Better juf út ´e klean as it Frysk útklaaid’

De kop boppe dit stikje is it tema fan it krystkongres fan Fryske studinten, dat moarn yn Frjentsjer hâlden wurdt.* De titel is in knypeach nei de opskuor dy’t fan ´t maitiid juf Ingrid út De Harkema joech mei har bleatfoto’s yn it blêd Foxy. De Foxy’s, dêr’t supermerken en benzinestasjons ornaris mar in pear fan op foarrie ha, wiene net oan te slepen.

Fan de skrik bleau juf in pear wike thús. Net om’t se har skamme - it wiene sa’t it yn it jargon hjit ‘decente’ plaatsjes -, mar fanwegen de skynhilligens fan de lju dy’t der skande fan sprutsen. En dat yn de yn oare dingen sa frijfochten Wâlden! De direkteur fan de skoalle rekke aldergeloks  net fan ´t hynder, foar him en de skoalynspeksjes telde mar ien ding: docht juf har wurk goed? En dat wie sa. Sân deroer.

Mar hoe sit it mei de lessen Frysk? Dêr hearre jo allinnich klachten oer fan lju dy’t fan betinken binne dat der te folle Frysk jûn wurdt. Komselden protestearje âlden, as har bern te min Frysk krije, en dat komt op ´e basisskoallen noch altyd mear foar. Dy praktyk soene skoallen har sa njonkelytsen djip foar skamje moatte.

Dit jier hat der in hiel o-heden west om de kearndoelen hinne, dy’t helle wurde moatte, mar troch de measte skoallen net helle wurde. In fûleinige diskusje kaam op gong tusken de ‘rekkelijken’, dy’t dy doelen wat nei ûnderen bystelle wolle, en de ‘preciezen’ foar wa’t dy kearndoelen hillich binne. ‘Dat dêr [it neistribjen fan dy kearndoelen foar it Frysk, dG.] noch net folle oan dien is, leit him net oan de kearndoelen, mar oan it net-hanthavenjen dêrfan’ skriuwt Rindert Straatsma fan de ‘preciezen’ yn it desimbersnûmer fan De Pompeblêden.**

Jelle Bangma fan de ‘rekkelijken’ stelt dêr tsjinoer: ‘Tweintich jier deselde kearndoelen foar it Frysk as it Hollânsk hat it Frysk miskien wol mear skea dien as dat wy leauwe wolle. Der wie wol in ekstra fak bykommen, mar de lestiid  bleau ommers deselde. Tefolle hawwe har lang om let tsjin it Frysk ôfset.’

De ‘rekkelijken’ hawwe de striid wûn. Bangma’s Taalsintrum Frysk hat dêrta ûnderskate nije lesmetoaden ûntwikkele, sadat learlingen net heger hoege te gripen as dat se oankinne. Op in stedsskoalle mei in grut tal net-Frysktalige bern, fan wa’t guon boppedat fan allochtoan komôf binne, leit de latte leger as op in beskerme skoaltsje yn in greidedoarp mei allinnich mar Frysktalige bern.

Op dy skoallen kin men jin lykwols wer soargen meitsje oer it nivo fan de learkrêft. Hat dy genôch kennis meikrigen fan syn pabû, dat er sûnder problemen dy stof jaan kin? Guon fan hûs út Hollânsktalige ûnderwizers hawwe dat besef amper. Goed alsa, dat de studinten oan de ein fan dit rûzige jier nochris omtinke foar dit tema freegje.

It is oars 75 jier ferlyn dat de Federaasje fan Fryske Studinteferienings oprjochte waard. Yn datselde jier, 1930, waard de ‘Liga for Frysk ûnderrjocht’ oprjochte, in foarrinder fan de Feriening foar Frysk ûnderwiis.

De Liga achte ûnderrjocht yn it Frysk op ´e legere skoallen yn Fryslân fan belang foar de takomst fan it Frysk en benammen foar de takomst fan Fryske bern. Douwe Kalma fan de Liga seit it sa: “It is nedich dat in Fries alderearst syn eigen taal  heart te learen. It is ferkeard dat by de dingen dy’t Fryske bern leare moatte, it Frysk fergetten wurdt. Dat it net it iennichste wêze kin dat hja leare, dat begrypt eltsenien. Mar dat hja Frysk hearre te learen, moat like dúdlik wêze.”

Dat lêste hie der wol oan, by de Hollânske machthawwers. De striid hat fyftich jier duorre, doe wie it wet. No de praktyk noch.

Pieter de Groot

Desimber 2005, Taalbyld fan de learlingen yn it Drintske ûnderwiis

Akademy-ûndersykster dr. Bernie van Ruijven hat in ûndersyk dien nei de taal fan de learlingen yn it Drintske ûnderwiis en de gearhing tusken de taaleftergrûn en de skoalprestaasjes fan de learlingen yn it Drintske basisûnderwiis.*

Minderheid brûkt Drintsk
Learlingen mei in Frysktalige eftergrûn foarmje yn it Drintske ûnderwiis in minderheidsgroep. Dat jildt benammen foar de learlingen yn it Drintske TWU-ûnderwiis [tariedend wittenskiplik ûnderwiis, Holl.: ‘vwo’]. Under dy learlingegroep hat mar trije prosint it Drintsk as memmetaal. Yn it basisûnderwiis en fuortset ûnderwiis is it persintaazje learlingen mei in Drintsktalige eftergrûn wol heger as yn it TWU-ûnderwiis, mar ek yn dy beide ûnderwiissoarten binne de learingen mei in Drintsktalige eftergrûn yn de minderheid. Yn it basisûnderwiis en it HAFU-ûnderwiis jout mar ien op de tsien learlingen oan it Drintsk as memmetaal te hawwen.

De neamde sifers oer de memmetaal hearre by de útkomsten fan it ûndersyk nei de posysje fan it Drintsk ûnder de learlingen yn it Drintske ûnderwiis, dy’t Bernie van Ruijven op in sympoasium yn it Hunebedsintrum te Borger op 25 novimber 2005 nei bûten brocht. It ûndersyk is útfierd yn opdracht fan de Stichting Drentse Taol. Nei ôfrin fan de presintaasje is it earste eksimplaar fan it ûndersyksrapport oerlange oan deputearre Schaap fan de provinsje Drinte.

Sekundêre analyzen
Yn it ûndersyk is oan de hân fan sekundêre analyzen fan de memmetaal, de taalpreferinsje [‘taalfoarkar’] en it taalgebrûk fan de learlingen yn it Drintske ûnderwiis yn kaart brocht. By dy analyzen binne de taalskaaimerken fan de learlingen yn it Fryske ûnderwiis as referinsjemateriaal brûkt. In wichtich punt dêr’t dy twa learlingegroepen fan inoar op ôfwike, is it brûken fan de eigen streektaal. Sa jout mar 6 prosint fan de learlingen yn it Drintske basisûnderwiis oan dat mei heit en mem Drintsk praat wurdt. Yn it Fryske basisûnderwiis is de groep learlingen dy’t thús Frysk praat, folle grutter, nammentlik 42 prosint. Yn it HAFU-ûnderwiis binne de persintaazjes learlingen dy’t thús har eigen streektaal prate likernôch yn beide provinsjes gelyk oan dy fan de learlingen yn it basisûnderwiis. It persintaazje TWU-learlingen dat mei har âlden de eigen streektaal praat, is yn beide provinsjes wol leger as yn it basisûnderwiis en it HAFU-ûnderwiis, mar yn Drinte wol hiel leech, nammentlik 2 prosint, foar 37 prosint fan de Fryske TWU’ers oer.

Mear Frysk bûten de doar
In twadde punt dêr’t de Drintske en Fryske learlingen fan elkoar yn ferskille, is de kontekst dêr’t de eigen streektaal yn brûkt wurdt. By de Drintske learlingen wurdt it Drintsk yn haadsaak yn de eigen húshâlding en de eigen famyljerûnte praat. Bûten de húshâlding en it famyljeferbân nimt it Drintske taalgebrûk bot ôf. Benammen de learlingen dy’t thús krekt safolle Drintsk as Nederlânsk prate, ek wol twatalige learlingen neamd, jouwe yn de freonerûnte, op skoalle, by klups en yn winkels earder de foarkar oan it Nederlânsk. Yn Fryslân nimt it oantal learlingen dat bûtendoarren likefolle Frysk as Nederlânsk praat, krekt ta.

Romte foar eigen taal jaan
Gearfette is de posysje fan it Drintsk ûnder de learlingen yn it Drintske ûnderwiis net sterk. En dat wylst it praten fan it Drintsk gjin negative ynfloed op de skoalprestaasjes hat. Dat wol sizze dat de taal- en rekkenprestaasjes fan de Drintsktalige basisskoallelearlingen, statistysk sjoen, oerienkomme mei dy fan de Nederlânsktalige learlingen yn it basisûnderwiis. Itselde byld sjogge wy ek oangeande de Frysktalige en Nederlânsktalige learlingen yn it Fryske basisûnderwiis. Op grûn fan dy lêste resultaten soe de ûnderwiispraktyk de learlingen dan ek romte jaan moatte om de eigen regionale taal prate te kinnen.

Beliedsûntjouwing
It ûndersyk nei it taalbyld ûnder de learlingen yn it Drintske ûnderwiis jout mar in earste yndruk oangeande de posysje fan it Drintsk as regionale taal yn de provinsje Drinte. Op it stik fan it streektaalbelied binne der noch in protte fragen. Sa is it ûnder mear wichtich om te witten hoe’t de Drinten sels tinke oer har eigen streektaal. Soene de Drinten mear Drintsk yn de media sjen en hearre wolle? Hoe tinke de Drinten oer it Drintsk yn it ûnderwiis? Op hokfoar wize soe it Drintsk yn it ûnderwiis in plak krije kinne?

Antwurden op sokke fragen biede oanknopingspunten foar it belied oangeande it Drintsk. Dêrom is it ûndersyk nei it taalbyld ûnder de learlingen fan it Drintske ûnderwiis ôfsletten mei it advys om in taalsosjologysk ûndersyk dwaan te litten ûnder in represintative stekproef fan ynwenners fan Drinte.

*Ruijven, E.C.M. van, Taalbeeld van de leerlingen in het Drentse onderwijs, Drentse taol, centrum veur taol en letterkunde en Fryske Akademy, Ljouwert 2005, 135 siden. Fergees

Gjin Europeeske wetjouwing
It is gjin oerstallige lúkse dat der organisaasjes binne dy’t har ynsette foar de autochtoane minderheidstalen fan Europa. Der is nammentlik gjin Europeeske wetjouwing as it om minderheidstalen giet. Fansels binne der al de ferdraggen fan de Rie fan Europa, lykas it Europeesk Hânfêst foar Regionale en Minderheidstalen en it Kaderferdrach foar de beskerming fan Nasjonale Minderheden (yn 2004 troch it Nederlânsk regear foar it Frysk ratifisearre), mar sokke ferdraggen binne fansels nochal frijbliuwend. It Hânfêst waard oant no ta troch njoggentjin lidsteaten fan de Ried fan Europa ratifisearre, wylst trettjin oaren al tekenen, mar noch net oan it ratifikaasjeproses ta binne.

Nederlân ûndertekene yn 1992, ratifisearre fjouwer jier letter en sûnt 1998 is it Hânfêst yn ´e Nederlânske kontekst formeel fan krêft. In ûnôfhinklik ‘Committee of Experts’ hat yn 2001 en 2004 besjoen yn hoefier’t Nederlân syn yn it Hânfêst fêstleine ferplichtings neikomt. De tekst fan it Hânfêst easket ûnder oaren fan Nederlân ‘in substansjeel diel’ fan it primêr ûnderwiis yn ‘de relevante regionale of minderheidstalen’ beskikber te meitsjen. Neffens it Committee of Experts yn syn rapport fan 2001 en 2004 is dy ferplichting (in substansjeel part fan it ûnderwiis yn it Frysk) oant no ta net neikommen. Alhoewol’t it ferskinen fan in nije Fryske lesmetoade (Studio F) foar it primêr ûnderwiis èn it trijetalich skoalleprojekt wêrby’t op sân skoallen it Frysk neist it Ingelsk en it Nederlânsk as ynstruksjetaal fungearret, stappen yn de goede rjochting binne, liket it der net op dat Nederlân dy yn it Hânfêst formulearre ferplichting oer trije jier al neikomme kin; ûnderwiisminister Van der Hoeven liket yn alle gefallen net it foarnimmen te hawwen om datoangeande prikken yn it wurk te setten. En ek oer trije jier is der gjin Europeeske hiemhûn (’waakhond’) dy’t it Nederlânske regear om dy reden in sanksje oplizze kin.

It like der op dat de Europeeske Grûnwet nije kânsen biede koe foar minderheidstalen (mei tank oan de trochEBLUL [it European Bureau for Lesser Used languages] befochten kêst 22 fan it Charter on Fundamental Rights), mar no’t dyselde grûnwet troch Frankryk èn Nederlân fersmiten is, hoege wy foarearst net op Europeeske taalwetjouwing te rekkenjen. En dat is tige spitich, want Europeeske taalwetjouwing soe ta (mear) taalwetjouwing en -belied op nasjonaal nivo liede kinne; dêr ûntbrekt it yn in soad lannen (en Nederlân is dêr in foarbyld fan) no krekt oan. Op dy wize soe de posysje fan minderheidstalen yn Europa werklik ferbetterje.

Tsjerk Bottema

Boarne: de Moanne [mei Trotwaer], algemien-kultureel opinyblêd, jrg. 4, nû. 10, des. 2005, s. 2

24-12-2005, ’Naambord plaats ook in dialect’

Den Bosch - Wie een Friese plaats binnenrijdt, ziet bij het binnenrijden van de bebouwde kom dat ieder dorp of iedere stad tweetalig wordt aangeduid. Zo heet Leeuwarden ook Ljouwert en Sloten Sleat. Ook enkele Limburgse gemeenten hebben dat Friese gebruik overgenomen. Streektaalcoördinator J. Swanenberg wil dat ook de Brabantse gemeenten overstag gaan. Volgens hem is het ’een prachtige manier om te laten zien dat de gemeenschap haar eigen taal en identiteit belangrijk vindt’, zo schreef hij in het laatste nummer van het tijdschrift Brabants.

Swanenberg wordt (indirect) betaald door de provincie, maar het provinciebestuur ziet niets in het voorstel. 'Het is aan de gemeenten zelf, wij ondernemen geen actie', zegt een woordvoerder zuinigjes. Gemeenten hebben geen toestemming van Provincie of Rijk nodig om de tekst op de plaatsnaamborden te wijzigen. Een gemeente als Waalwijk (Wóllek) staat niet te trappelen om het idee van Swanenberg in te voeren, meldt een woordvoerster. 'Als we signalen krijgen dat de bevolking het op prijs stelt, zullen we het serieus nemen, maar volgens ons leeft dit totaal niet. Het Fries is echt een taal, maar bij Brabants heb je het over een dialect, dat is toch anders.'

21-12-2005, Groep fan Auwerk wil gezamenlijke tv-uitzendingen Noorden
 
Beter inspelen op kijkbehoeften Friezen en Noordelingen
Tijdens het congres 'Subsidiariteit en het middenbestuur in Nederland in de 21e eeuw' op 19 december in Assen, georganiseerd door de SAR ('Stichting de Autonome Regio'), heeft de Groep fan Auwerk tijdens de workshop over de grenzen een opmerkelijke voorstel gelanceerd aan de regionale politiek inzake de provinciaal grensoverschrijdende samenwerking.

Op basis van de toekomstige samenwerking van de noordelijke provincies stelt de Groep fan Auwerk voor om het dekkingsgebied van de regionale televisiezenders Omrop Fryslân, TV-Noord en TV-Drente te vergroten en de uitzendingen in alle drie noordelijke provincies mogelijk maken en hiermee beter in te spelen op de wensen en behoeften van de inwoners van deze provincies, bijvoorbeeld de Stellingwervers in Fryslân en het Westerkwartier in Groningen. De Groep fan Auwerk hoopt hiermee het bewustzijn en het besef van het eigene te bevorderen en hiermee eventueel tegenstellingen, voor zover die sociaal-cultureel aanwezig zijn, te verminderen.

Dit voorstel werd unaniem gedragen door alle regionale politieke partijen. Afgesproken werd om dit voorstel concreet voor te leggen aan de provinciale politiek.
 
Parseberjocht, woansdei, 21 desimber 2005

Desimber 2005, In Eigen Fryske Canon

It Nederlânske steatsnasjonalisme hat yn de 19^e en de earste helte fan de 20^e ieu de beskiedende ideology west foar it ûnderwiis yn de ‘Vaderlandse geschiedenis', benammen op de legere skoalle. De kultureel sa ferskate ynwenners fan de nije ienheidssteat moasten der fan oertsjûge wurde dat se ien folk wiene: ien lân, ien folk, ien taal.

Dêroan waard de kar út de histoaryske feiten, harren nammejouwing en presintaasje oanpast, sa dat it like as hie fan it begjin ôf binnen de grinzen fan dy steat in proses oan de gong west, rjochte op de úteinlike stifting fan de Nederlânske steat, ynstee fan dat dy steat it produkt wie fan histoarysk tafal. De fertekening fan de skiedkundige wierheid stiet bekend as ‘finalisme'. Ferswijd waard bygelyks dat de greven fan Hollân har de earste twa ieuwen ‘greven fan West-Fryslân' neamden; dêrfoaroer waard suggerearre dat Fryslân yn de wachtkeamer fan de histoarje sitten hat te heukerjen oant it by Hollân oanslute mocht.

Nei de lêste wrâldoarloch kaam nasjonalisme op in minne namme te lizzen en yn it sok dêrfan kaam ek krityk op it finalisme yn de skiedskriuwing. De kearside dêrfan is lykwols dat it hiele skiednisûnderwiis linkendewei fierhinne ôfbrutsen waard. Wat de jongerein hjoed de dei fan it ferline wit, kin amper mear histoaryske kennis neamd wurde.

Dat lêste wie blykber net as in beswier field, salang't de ‘multiculturele samenleving' as ideaal sjoen waard. Mar sûnt dy stimming omslein is yn eangst foar bedriigjende ghettofoarming, wurdt fan nij-ynkommelingen ‘yntegraasje' easke en dan is de fraach: yntegraasje wêryn? Wat is dy Nederlânske kultuer dan? En dêrby docht him ûnûntkomber wer de fraach nei in ûndersteld mienskiplik ferline fan de ‘autochtonen'. De ‘Vaderlandse Geschiedenis' moat wer leard wurde; op syn alderminst in stealtsje wêzentlike feiten en nammen: de saneamde ‘Canon'.

Hawar, koartlyn is al in ‘Commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon' ynsteld, dêr't professor F. van Oostrom, presidint fan de KNAW, ta foarsitter fan beneamd is, mei in taakopdracht fan de minister fan OCW. 1 septimber 2006 moat it klear wêze.

Dat nije omtinken foar it skiednisûnderwiis is prachtich, mar it betsjut út soarte in stap tebek nei it âlde finalisme. Fan de KNAW is dêr gjin rem op te ferwachtsjen as wy ús yn it sin bringe hoe't de delegaasje fan it Fryske Akademypersoniel dy't earder dit jier by de KNAW op besite wie, dêr staat is op in geast fan 19^e-ieusk Nederlânsk steatsnasjonalisme. Foar in eigen Frysk histoariografysk en taalkundich paradigma sil yn de ‘canon' gjin plak wêze. Wannear't it wurket, sil de Fryske bern op ´en nij bybrocht wurde dat de Bataven harren foarâlden wiene.

Dêrfoaroer kin ek Fryslân fan dizze ûntjouwing profitearje, nammentlik wannear't wy in eigen Fryske ‘canon' opstelle en ynfiere. Dy moat net letter klear wêze as de Nederlânske; de tiid driuwt. Minder as twa jier lyn hie it himsels sein dat soks in taak foar de Fryske Akademy wie, mar no't de KNAW ynfloed krige hat op it belied fan de FA, is dat net mear sa wis. Faaks kin de FFU of de Bewegingsried in inisjatyf nimme.

J. Rinzema

Boarne: Lytse Frisia, tydskrift foar Fryske striid en literatuer, jrg. LIV, nû. 4, des. 2005, s. 52-53

Neiskrift FFU:
Sytze T. Hiemstra hat de needsaak om ta in kultuerpedagogyske diskusje (kpd) oer de Frysk-eigen ynhâlden foar it ûnderwiis te kommen, sûnt 1997 sûnder ophâlden bepleite. Sa'n diskusje soe de grûnslach foarmje moatte foar in ‘canon' foar de Fryske taal en kultuer. De seksje Frysk fan de Vereniging van Leraren in Levende Talen (VLLT) hat yn ´e mande mei de FFU en it Pedagogysk Wurkferbân fan de Fryske Akademy dêr in mienskiplike jûn oer belein op 21 febr. 2001 mei as ynlieders Wilna Meijer (RUG) en Sytze T. Hiemstrra (VLLT). In fraachpetear mei mefrou Meijer oer de kpd hat letter yn it tydskrift fan de VLLT stien (Levende Talen magazine, maart 2001).

Yn in brief fan 5 juny 2001 oan deputearre drs. S. Jansen fan de Provinsje skriuwt drs. Jan Popkema, foarsitter fan de seksje Frysk fan de VLLT û.o.:

“Wy wolle der mei dit brief graach op oantrune dat yn it struktuerplan [foar it ûnderwiis yn it Frysk] ek omtinken komt foar dizze kpd, mei't dy fan grut belang is foar it trochtinken fan de ynhâlden fan it ûnderwiis yn it Frysk en yn Fryslân. By it stal jaan oan de útfiering fan de Bestjoersôfspraak mei dizze refleksje net ûntbrekke, ek net omdat dy in rol spylje moat by it op ´en nij oertinken fan bygelyks de kearndoelen basisfoarming, it eksamenprogramma fan de twadde faze en de programma's foar vmbo.

De Seksje Frysk fan de VLLT kin sels dy diskusje net op har noed nimme, as wie it allinnich mar omdat yn dy diskusje ek oaren as dosinten Fryske betrutsen wurde moatte (ek oare dissiplinen) en omdat it net allinnich om it fuortset ûnderwiis en net allinnich om it ûnderwiis yn it fak Frysk giet. Wy hawwe it petear dêroer earst yntern fierd, doe yn gruttere rûnte brocht, en no moatte oaren it oernimme. Jimme op priemmen steande notysje is in goed plak om de kpd yn in wider ramt yn op te nimmen. It seit himsels dat wy by de fierdere útwurking dêrfan safolle as ús mooglik is, meiwurking jaan wolle. De provinsje soe it inisjatyf nimme kinne ta it oprjochtsjen fan in ‘tinktank' oer dit ûnderwerp, dy't ynhâldslinen opsette en ek praktysk brûkbere resultaten opsmite moat.

Yn dit ramt wolle wy ek alfêst in konkrete suggestje jaan. Yn de twadde faze fan hafû/twû wurdt ek in nij fak CKV-1 jûn (keunstsinnige en kulturele foarming). Foarsafier't wy witte wurdt oan gjin inkelde skoalle foar fû by dat fak ek dúdlik ferbân lein mei Fryske kultuer, resp. kultuer yn Fryslân. It soe neffens ús in goed en logysk ding wêze as der yn it ramt fan dat fak en mei de kpd en de Bestjoersôfspraak yn ´e efterholle ek omtinken jûn wurdt oan Fryske kultuer. De provinsje soe bewurkmasterje kinne - en yn it struktuerplan opnimme kinne - dat der (mooglik mei stipe fan ien fan de lanlike pedagogyske sintra) inisjativen nommen wurde ta ien of mear foarbyldprojekten ‘Fryske en CKV- 1' .”

De FFU hat begjin 2005 oer de kpd en de Fryske kanon brieven skreaun oan en petearen fierd mei de Provinsje. Sjoch op ús webstek (ûnder brieven, útgien, 24-02-2005) ús brief oan Provinsjale en Deputearre Steaten oer it opsetten fan in kultuerpedagogyske diskusje en dêroan taheakke in konsepttekst foar in ‘kanon' fan de Fryske skiednis fan Kerst Huisman.

Op 07-12-2005 hawwe de FFU, it Pedagogysk Wurkferbân fan de Fryske Akademy en de seksje Frysk fan de Vereniging van Leraren in Levende Talen (VLLT) de lanlike ‘Commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon' (de ‘Kommisje-Van Oostrom') oanskreaun en útnoege om mei in delegaasje op de mienskiplike jiergearkomste fan de trije organisaasjes te kommen (op 1 febr. 2006, It Aljemint fan de Fryske Akademy; sjoch ûnder brieven, útgien, 07-12-2005 en klik dêrby ek ris op de bylagen).

Yn it amtlik oerlis (tusken FFU en Provinsje op 15 juny, 2 en 15 novimber 2005) is de Fryske kanon ek op it aljemint brocht. De Provinsje sil op 8 febrewaris 2006 in petear hawwe mei de kommisje en dêrby mei ús argumintaasje rekken hâlde.

Al mei al sil Rinzema grif net ûntefreden oer ús wêze kinne. Wy wiene der earder by (1997) as dat de tiid der ryp foar wie. Der liket no - hiel hoeden - in omkear te kommen as it giet om it tinken oer ynhâlden, oer learplannen en de betsjutting fan in kanon yn dat gehiel. Nederlân hat fandat in skoftke op ´e doele west. It learplan hie syn fanselssprekkend karakter ferlern nei de santiger jierren. En no moat it ‘refitalisearre', ta in nij libben brocht wurde.

Om foar de Fryske taal en kultuer yn it ûnderwiis in goed plak te beskreppen, sille wy dêr gebrûk fan meitsje moatte. It learplan foar de skoallen foar primêr en fuortset ûnderwiis heart yn Fryslân in Frysk-eigen karakter te krijen. Dêr heart in Frysk-eigen kanon by. It is goed om nei te gean wat der yn dit ramt mei de begripen ‘learplan' en ‘kanon' bedoeld wurdt. Dr. Imelman hat dêr in knap artikel oer skreaun yn ‘ Steeds minder leren. De tragedie van de onderwijshervormingen' (essays) ûnder de titel ‘Scholenschemering'. Wy helje dêr in stikje út oan yn ´e hope dat de besikers fan ús webstek nei it hiele essay gripe sille.

Sommigen zeggen dat Nederland in de war is*
Ze menen dat te veel mensen niet meer weten waar de natie staat, wat Verlichting en christendom hebben bijgedragen tot de scheiding van kerk en staat, hoe het eigenlijk zit met normen en waarden. En waarom vinden zo veel Nederlanders Pim Fortuyn de grootste Nederlander ooit, en dat vergeleken met Erasmus, Willem van Oranje, Spinoza, Christiaen Huygens, Rembrandt, Thorbecke en vele anderen? Een gotspe, toch? Bezorgde intellectuelen als Herman Philipse en andere door de media gekoesterde woordvoerders schrijven dat het, om ons land weer in het gareel te krijgen, geen kwaad kan het geschiedenisonderwijs, ja het ganse leerplan te revitaliseren. Zoals wel vaker gebeurt, wijzen ze het onderwijs aan als panacee voor maatschappelijke kwalen.

Misschien is de samenleving inderdaad in de war. Maar als er in ons land al íets van de weg dreigt te geraken, is dat het onderwijs. Het ‘nieuwe leren' en andere praatjes voor de vaak roepen, in samenhang met de economische denkvorm van het schoolmanagement, als sinds zo'n jaar of vijftien onpedagogische praktijken op. Deze verloedering in de praktijk en de publieke pleidooien voor herstel van de canon in het onderwijs gaven ons het volgende verhaal in de pen.

Bij het leren ervan is het goed om in het achterhoofd te houden hoe de woorden ‘canon' en ‘leerplan' gebruikt worden. In zijn meest concrete vorm bevat een leerplan een aanduiding van zekere vakleerstof of een geheel van (algemeen vormende dan wel tot een beroep opleidende) vakken over zekere schooljaren. In zijn meeste abstracte vorm gaat het om een geheel van in de cultuur impliciet besloten liggende vormingsinhouden (Bildungsgehalt). Zijn er examenprogramma's en eindtermen, dan zijn deze te beschouwen als minimale uitdrukkingen van dat impliciete, maar ‘vanzelfsprekend' geachte leerplan. Zoals de top van een ijsberg verwijst naar wat zich onder water bevindt. De term ‘canon' is soms te begrijpen als synoniem aan ‘leerplan', vaker als aanduiding van de (historische) ‘productie' van een cultuur die door een samenleving in kwestie als waardevol beschouwd wordt en als ‘bron' van leerplannen dient. De context waarin we van leerplan of canon spreken, bepaalt de betekenis ervan.

21-12-2005, Foekje plakt voor Fries

LEEUWARDEN - De actiegroep Foekje, de Friese evenknie van de landelijke groep Loesje, heeft vannacht op verschillende plaatsen in Friesland posters opgehangen om het Friese taalbewustzijn aan te wakkeren. ‘Foekje fynt it spitich dat it Hollânsk hyltiten in gruttere rol spilet foar de Friezen dy’t ea sa grutsk wienen op Fryslân. Hyltiten minder minsken behearske it Frysk goed, it tal eksamenkandidaten sit op tryste oantallen. Frysk moat dan ek wer mear op Frysk skoallen!!!, aldus het persbericht van de actiegroep, ‘Jou gjin belies, mear Frysk yn it ûnderwiis’, ‘Friezen binne krekt stoeptegels. Jo rinne der samar oerhinne’ en ‘Sâlt nei boppe. Fryslân yn de groppe’, zijn enkele voorbeelden van de Foekje-spreuken.

Boarne: Leeuwarder Courant, 21-12-2005

21-12-2005, Plan voor kinder-dvd over drie Frieslanden

LEEUWARDEN - Kinderen in Friesland zijn onwetend van het feit dat er nog een Ost-Friesland en Nord-Friesland in Duitsland zijn. Een dvd, waarin alle drie de Frieslanden belicht worden, moet daar verandering in brengen.

Jaap van der Bij, lid van de Fryske Rie, had al eens eerder een filmpje over de turfgraverij in Ost-Friesland gezien, iets wat typisch bij de geschiedenis van dit gebied hoort en nog steeds op kleine schaal wordt gedaan. Het bracht hem op het idee van alle drie de Frieslanden iets karakteristieks op dvd te zetten om in het onderwijs te gebruiken.

Naast de turfgraverij zouden voor onze provincie en voor Nord-Friesland de terpen in beeld gebracht moeten worden. Die liggen er in Nord-Friesland nog net zo bij als bij ons zo’n zevenhonderd jaar geleden, aldus Van der Bij. Topografische kaartjes met daarbij de mogelijkheden voor kinderen om in het gebied ‘rond te lopen’ moeten de kennis van de kinderen over deze gebieden vergroten. Ook de drie talen moeten op de dvd aan bod komen.

17-12-2005, Streektaal

In het Onderwijsblad 19 [5-11-2005, p. 32-34] staat een interessant artikel over de streektalen in Nederland. Alleen jammer dat Lisette Douma heeft gemeend bij de waardering voor de streektalen tegelijkertijd te moeten afgeven op het Fries.

De positie van het Fries is inderdaad anders dan die van de streektalen. Het Fries is een oude cultuurtaal die door de Nederlandse staat als tweede (rijks)taal officieel is erkend en in het Europees Handvest voor regionale en minderheidstalen een plaats heeft gekregen. Het Fries is sinds 1980 een verplicht vak op de basisschool en mag daar ook als voertaal worden gebruikt. Volgens bovengenoemd handvest moet zelfs een ‘aanzienlijk deel' van het onderwijs in het Fries worden aangeboden.

Douma schrijft dat ‘experts' dat een kwalijke zaak vinden, zonder echter aan te geven op wie ze zich daarbij beroept. Voor zover wij weten zijn internationale deskundigen op dit terrein thans vrij algemeen van mening dat het vroeg leren beheersen van twee of meer talen juist heel positief is voor de cognitieve en de taalontwikkeling van kinderen.

Tot die experts zal Bert Groothengel, streektaalconsulent van het Twentse Van Deinse-instituut, wel niet gerekend mogen worden. Hij meent dat leerlingen die op school Fries moeten leren, maar thuis nooit Fries spreken, onnodige ballast mee krijgen. Als een leerling er niets aan zou hebben een taal te leren die thuis niet is ingebed, zou voor velen ook het onderwijs in de Nederlandse taal of in de klassieke en moderne vreemde talen moeten worden afgeschaft. Hoogleraar Sjaak Kroon lijkt zich niet te hebben verdiept in de positie van het Fries, als hij stelt dat het belangrijk is dat het Nederlands de voertaal is op de basisschool. Anders dan de meeste streektalen en talen van allochtonen heeft het Fries in Fryslân een plaats in het openbare leven.

Drs. R. Straatsma, Leeuwarden

14-12-2005, It ymplemintearjen fan taalwetjouwing

EBLUL and Language Boards discuss implementing language legislation

Brussel - Bruxelles, Wednesday, 14 December 2005 by Davyth Hicks   

The European Bureau for Lesser Used Languages (EBLUL) and representatives from the Welsh, Irish and Swedish Finnish language boards met in Brussels last week to discuss implementing language legislation.

The event is part of EBLUL's Act to Action project involving co-operation between the Welsh Bwrdd yr Iaith Gymraeg, the Irish Foras na Gaeilge and the Swedish-Finnish Kulturfonden.

Swedish Finn Ms Siv Sandberg asked the question whether being a language officer for a lesser used language in a majority language organisation was a “dead end job”, referring to the potential isolation that the post may have in an unsympathetic council. 

Professor Colin Williams from the Welsh Language Board outlined how language boards across Europe had matured and become professionalised, and where the original top-down prescriptive approach, adopted in the early days after language acts had been passed, had matured into a more flexible approach. Development is now based on dialogue, staff have had constant training and the 1980s language activist "please help us" approach is being replaced by professionals showing that Welsh, for example, is simply a "good quality choice".

Professor Williams underlined how many so-called “minority” language communities are now mainstreaming along with majority languages with the shift representing the success in the implementation of language legislation.

Asked what would be recommended for language communities in the absence of language legislation, Professor Williams underlined that education is critical, then that health services, especially midwives, should be won over, leaving the private sector until last. He added that any future language legislation should have “flexible conditional clauses that allow things to move”.

08-12-2005, Charles Groenhuijsen als de Mister America

Journalist en Amerikadeskundige Charles Groenhuijsen sprak gisteravond in Joure voor zo'n 160 belangstellenden over de verschillen tussen Nederland en de Verenigende Staten.

‘Friezen lijken op Amerikanen', poneerde Groenhuijsen. ‘Ik heb geen Friese genen, maar heb me hier [in Fryslân; geboorteplaats Joure, sth] altijd thuis gevoeld vanwege de no-nonsense-mentaliteit. It is mei sizzen net te dwaan. Niet lullen maar poetsen.' Maar er is ook onderscheid. ‘Friezen zijn bescheiden. U pocht niet over uzelf. Het verschil is dat Amerikanen voortdurend acteren in hun eigen goed-nieuws-show.'

06-12-2005, Nije polysjes yn Wales soene Welsk prate kinne moatte

New police recruits may have to be able to speak Welsh

Penygroes, Cymru, Tuesday, 06 December 2005 by Dafydd Meirion

A police force in Wales is looking at the possibility of insisting that all new recruits must either be able to speak Welsh or that they are willing to learn the language within a two year period. At the moment, the leaders of the North Wales Police Force are looking at the legality of insisting on this.

At present, approximately 21 per cent of the force's 1,650 officers and 19 per cent of the administrative staff are fluent in the language, in an area where about 36 per cent of the population are able to speak Welsh. Each year about 80 new police officers join the force and in the future they would be expected to reach Level Two of fluency within two years.

Applications by Welsh speakers to join the force rose from 24 per cent to 50 per cent last year. Fluency is categorised as Level One being able to greet people in Welsh up to Level Five where they are fluent in the language. A senior figure in the police force said that it is likely that it would take up to ten years for this new policy to be fully implemented.

The Chief Constable of North Wales Police, Richard Brunstrom, has himself learnt the language as have other senior figures in the force, and recently the force won an award for its promotion of bilingualism. The force also employs a full time language tutor.

In a statement, North Wales Police says that "The Welsh Language Act 1993 created two official languages in Wales namely Welsh and English. In order to comply with the Act North Wales Police has created a Welsh Language Scheme and the requirement to learn basic Welsh names, place-names and phrases is part of this scheme.

"All new staff, since August 2005, have been required to reach Level 1 which is an ability to say place and first names as well as greet and introduce others in Welsh. A CD has been produced to help these new staff to attain this level.

"The National Policing Plan also states that ‘the workforce should be part of a service which is truly representative of the communities it serves. Essential to achieving this and the consequent community confidence and cohesion, is forces having the right people who can provide an appropriate service and communicate effectively with all communities'.

"The requirement to learn Welsh to a very basic level therefore complies with both the Act and the Policing Plan. It is also a practical response to the very real demands from many communities the length and breadth of the force area for officers and staff who can communicate through the medium of Welsh.

"No applicant or probationer is forced to learn Welsh. Individuals are advised of the responsibilities, duties and requirements of the job before and during the application process. Once they join as new recruits they are taught the basic Welsh phrases necessary for them to reach Level 2 which means the ability to understand the essence of a request from the public and respond to simple requests. They should also be able to give and receive instructions and directions.

"The Force will provide the necessary support in order to allow its officers and staff to develop the linguistic skill required to perform their duties to the best of their abilities whilst at the same time offering the basic linguistic courtesies to all the citizens of north Wales ."

The Welsh Language Board has welcomed the North Wales Police Force plans. (Eurolang © 2005)

Desimber 2005, It hat altiten ûntbrutsen oan it hanthavenjen fan de kearndoelen foar Frysk

De ferplichting moat ek hanthavene wurde
Ien fan de ynsprekkers by de diskusje oer de kearndoelen foar it Frysk yn it ûnderwiis yn de gearkomste fan de steatekommisje Underwiis fan Provinsjale Steaten fan 21 septimber wie Jelle Bangma fan Taalsintrum Frysk fan Cedin, it eardere GCO- fryslân (MSU). Bangma bewearde dat tweintich jier formele lykberjochtiging fan it Frysk en it Hollânsk yn de kearndoelen it Frysk mear skea as foarútgong brocht hie. Hy sei dat opleine twang mei ûnrealistyske doelen gjin effekt hân hie.

Dat is in net earlik ferwyt. Der hat nea twang west om de Fryske kearndoelen te hanthavenjen. Dat wie krekt it grutte manko al dy jierren. Der wiene wol wetlik fêststelde kearndoelen, mar der waard neat dien om dy ek ynfierd te krijen. It waard tastien (‘gedoogd') dat de skoallen harren dêr neat fan oanloeken. Fan de sûnt 1980 jildende ferplichting kaam sadwaande net folle op ´e hispel.

It is de skoallen ek amper kwea-ôf te nimmen dat it Frysk net serieus nommen waard, om't de skoallen genôch oare ferplichtings hiene dy't hja wol neikommen moasten. Fansels moat der alles oan dien wurde om de meiwurking fan de skoallen te krijen foar de lykberjochtiging fan it Frysk. Mar der mei gjin twivel oer bestean dat de kearndoelen foar it Frysk like goed neistribbe wurde moatte as dy foar oare fakken. Dat der yn ´e praktyk oant no ta net folle oan dien is, leit him net oan de kearndoelen, mar oan it net-hanthavenjen dêrfan.

De nijste sifers fan de ûnderwiisynspeksje hawwe útwiisd dat der nochal wat skoallen binne dy't alhielendal neat oan it Frysk dogge of dy't miene dat it mei in healoerke wyks wol ta kin.

Sûnder sanksjes komt der fan wetlike ferplichtings neat op ´e hispel. Dat jildt ek foar it Frysk yn it ûnderwiis.

Rindert Straatsma

Wjerwurd
De werjefte fan Straatsma oer wat ik bewearde is net krekt. Dit is it earste part fan de letterlike tekst sa't ik dy útsprutsen haw: ´Taalsintrum Frysk is it iens mei de FFU en de Ried fan de Fryske beweging dat der stribbe wurde moat nei lykweardigens en lykberjochtiging. Mar foar de skoallen binne dat papieren wurden. Soms wólle se dat net nei de praktyk fertale -taalpolityk hâlde se har net mei dwaande -, mar faker noch kínne se dat net. Faak binne se ûnmachtich en dêrtroch net motivearre.

Tweintich jier deselde kearndoelen foar it Frysk as it Hollânsk hat it Frysk miskien wol mear skea dien as dat wy leauwe wolle. Der wie wol in ekstra fak kommen, mar de lestiid bleau ommers deselde. Tefolle hawwe har lang om let tsjin it fak Frysk ôfset.

De emansipaasje fan it Frysk fine wy wichtich, dêr sette wy ek in protte by op. Mar 25 jier ferplichte Frysk yn ´t ûnderwiis op grûn fan emansipaasjedrift - ‘Frysk, Frysk, jim sille oan it Frysk'- hat dus net it measte opsmiten. Ideële doelen wat it Frysk oanbelanget hawwe skoallen yn ´t generaal net. De leafde foar de taal moat fan binnenút komme.

De autonomy fan de skoallen ha wy heech. Skoallen moatte har eigen kar meitsje kinne en har dêr dan ek oer ferantwurdzje, nei âlden, bestjoer, ynspeksje. It Frysk fan boppenôf oplizze ´omdat it Frysk is' strykt tsjin it hier yn en hat in averjochts effekt.”

Oant safier.

Jelle Bangma,
koördinator Taalsintrum Frysk

Boarne: De Pompeblêden, tydskrift foar Fryske stúdzje, nû. 5, desimber 2005, jrg. 67, s. 78

Gjin ferplichting sûnder sanksjes
Yn syn wjerwurd by myn stikje oer it hanthavenjen fan de ferplichting foar it Frysk yn it ûnderwiis yn De Pompeblêden fan desimber 2005 docht Jelle Bangma oars neat as it werheljen fan wat er foar de steatekommisje sein hat. It is blykber noch net ta him trochkrongen dat it Frysk sûnt 1980 in gewoan ferplichte fak is yn it basisûnderwiis en ek sa behannele heart te wurden. Dat hat neat te krijen mei ‘Frysk, Frysk, jim sille oan it Frysk’.

Bangma mient dat de leafde foar de taal fan binnen út komme moat, en tinkt dat skoallen har eigen kar meitsje moatte en har dêr dan ek oer ferantwurdzje nei âlden, bestjoer en ynspeksje. Feitlik betsjut dit dat er de ferplichting ôfskaft en werom giet nei de tiid fan foar 1980, doe’t it Frysk in fakultatyf fak wie. It Frysk fan boppen ôf  oplizze ‘omdat it Frysk is’, soe tsjin it hier ynstrike en in earslings effekt hawwe. It giet lykwols al lang net mear om it oplizzen ‘omdat it Frysk is’, mar om it gewoan behanneljen fan it Frysk lykas oare wetlik ferplichte fakken.

Dat it Frysk troch de skoallen noch altyd net as in gewoan fak beskôge wurdt, komt foaral trochdat al dy jierren neat dien is oan it hanthavenjen fan dy ferplichting. De ynspeksje foar it ûnderwiis hat dêr neat oan dien en dêr blykber ek nea ynstruksjes foar krigen fan it ministearje. By de reguliere ynspeksje fan de skoallen is oant no ta folslein oan it Frysk foarbygien. De ynspeksje en ek de kommissaris en oare pommeranten en de parse yn Fryslân makken har wol drok oer lytse ûnderwiisefterstannen mei rekkenjen en (Hollânske) taal, mar oer de folle gruttere ûnderwiisefterstannen op it mêd fan it Frysk makken dy har net drok.
De ynspeksje folstie mei sa no en dan in ûndersyk om fêst te stellen dat der net folle oan it Frysk dien waard en de measte skoallen de wetlik ferplichte kearndoelen lang net hellen. Mar de ynspeksje die der fierder neat oan.

Yn it lêstlyn holden ûndersyk waard sels fêststeld dat 6% fan de skoallen alhielendal neat oan it Frysk die en folle mear skoallen der frijwol neat oan diene. Dat rekket fansels ek de posysje fan it provinsjaal bestjoer. De provinsje kin yn guon gefallen ûntheffing jaan fan de ferplichting. As skoallen sûnder ûntheffing neat of hast neat dogge om fan de foarskreaune kearndoelen noch mar te swijen, dan rekket dat ek it oerheidsgesach fan de provinsje.
It skynt dat de minister no tasein hat de ynspeksje op te dragen yn Fryslân ek it Frysk mei te nimmen by de reguliere ynspeksje fan skoallen.

De provinsje soe folle mear foech hawwe moatte wat it Frysk yn it ûnderwiis oanbelanget en de ynspeksje op dat mêd oanstjoere. Mar de provinsje kin sels ek wol wat dwaan oan it hanthavenjen, want de provinsje giet oer it ferdielen fan it jild foar learmiddels Frysk (sa’n € 5 de learling). It soe fansels te gek wêze as skoallen dy’t neat of hast neat oan it Frysk dogge, wol jild krije foar Fryske learmiddels. Mar dan moat de provinsje fansels wol witte hoe’t it der op de ûnderskate skoallen foarstiet. Oparbeidzjen mei de ynspeksje is dêrta needsaaklik.

Yn it ramt fan it saneamde lokale ûnderwiisbelied kinne de gemeenten ek wol wat dwaan oan it ûnderwiis yn it Frysk en it hanthavenjen fan de wetlike ferplichting. De gemeenten geane oer it jild foar de efterstânsitewaasjes en kinne by de ferdieling dêrfan wol betingje dat dy skoallen ek it nedige dogge oan it Frysk.

By eltse wetlike ferplichting hearre sanksjes om dy ek te hanthavenjen. As dêr neat oan dien wurdt, komt der fan dy ferplichting neat op ’e hispel. Dat jildt ek foar it Frysk yn it ûnderwiis.

03-12-2005, ‘Feriening Frysk Underwiis laat tanden zien'

‘Achttien jaar bestaat de FFU (Feriening Frysk Underwiis) inmiddels. In die periode was de organisatie vooral een ‘papieren tijger' die schriftelijk in de bres sprong, zodra het Fries in het onderwijs in het gedrang kwam. Maar inmiddels zoekt de FFU de verantwoordelijken actief op. Ouders, scholen, ambtenaren, inspecteurs en politici hebben de FFU leren kennen.'

Sa begjint in ynterview fan Maria Del Grosso mei trije bestjoersleden (Dykstra, Hiemstra, Gerbrandy) fan de FFU yn de Leeuwarder Courant (‘Sneon en Snein', s. 10) fan 3 desimber 2005.

02-12-2005, Steaten jouwe revolúsje noch in kâns

De Groep fan Auwerk hat it ‘Kaderverdrag ter bescherming van nationale minderheden' * oangrypt om de Fryske nasjonaliteit yn de wacht te slepen. Dat ferdrach nammers, dat op 30 novimber ferline jier troch de Earste Keamer bekrêftige waard, erkent de Friezen as iennichste nasjonale minderheid.

Dat se op grûn dêrfan de Fryske nasjonaliteit opeaskje soene, is by de senatoaren net opkommen, mei útsûndering faaks fan Hindrik ten Hoeve, dy't der yn in deeglik betooch út namme fan de OSF op wiisde dat it ferdrach oanjout dat op oare plakken yn Europa wol dúdlik ferskil makke wurdt tusken steatsboargerskip en nasjonaliteit. ‘Men kan van staatsburger Roemeen, Slowaak of Oekraïener zijn, maar Hongaar van nationaleit'.

Oft immen him Fries fielt, is in psychologyske kwestje, gjin steatsrjochtlike, en it sil my dan ek nij dwaan wat it ûndersyk opsmite sil dêr't Provinsjale Steaten earjuster om frege hawwe.** Deputearre Steaten hiene, mei in ferwizing nei de besteande wet in Fryske nasjonaliteit ûnhelber neamd. Dat wie te koart troch de bocht, de Steaten lieten har net mei in keal juridysk ferhaal ôfskypje. Goed dat Kerst Huisman der wie om har dat mei in knap en logysk ferhaal oan it ferstân te bringen. De VVD wie, Rita Verdonk yndachtich, tsjin, de PvdA'ers holden har koest.

As, lykas Kerst wol, de nasjonaliteit dúdlik loskeppele wurdt fan it steatsboargerskip, dan soe it probleem út ´e wei wêze. Wa't him Fries fielt - likefolle oft er yn Moddergat wennet of yn Vaals - kin dan de Fryske nasjonaliteit oanfreegje, mar hy bliuwt Nederlânsk steatsboarger, mei al syn rjochten en plichten. Foar 850.000 Nederlanners mei in dûbelde nasjonaliteit lykas de Marokkanen en Turken, jildt itselde. Hja wurde allegearre Nederlânske steatsboargers, mar meie har oarspronklike nasjonaliteit hâlde.

Ik haw lykwols soarch dat Kerst syn ‘keninklike oplossing' ûnder it hjoeddeistige bewâld neat wurde kin. Dit kabinet is der poer op tsjin om sa'n ûnderskie formeel fêst te lizzen. Minister fan yntegraasje Rita Verdonk hat gjin inkeld boadskip oan ‘gefoelens fan it hert'. Wa't mei it hert yn Marokko sit, kin nea in bân mei Nederlân krije, is har stelling, dy't ek stipe wurdt troch in Keamermearderheid. Om dy reden is se fan ´t maitiid noch nei Rabat reizge om by it Marokkaansk regear te pleitsjen foar ôfskaffing fan de dûbelde nasjonaliteit foar de tredde generaasje Marokkanen.

Wy Friezen moatte dus allinnich foar ússels opkomme. Wy soene mei it Europeesk ferdrach yn de hân wize kinne op oare Europeeske minderheden. Op de Sorben bygelyks dy't de Sorbyske nasjonaliteit hâlde en tagelyks Dútsk steatsboarger binne. Oan de oare kant: de East- en Noard-Friezen hawwe de Dútske nasjonaliteit. Dy moatte dus earst noch yn ´e slach mei Angela Merkel. Dat makket ús kânsen der net grutter op.

De Friezen wurde hjir respektearre as in minderheid dy't in eigen taal hat, net as in eigen folk. Se binne opnommen yn it Nederlânsk steatsferbân, en mear om praktyske as prinsipiële reden hawwe de measte Friezen dêr gjin beswier tsjin. Friezen fan bûgjend frjemd? As it derop oankomt, bûgje se like hurd as Bot, Pechtold en Veerman mei-inoar.

It Frysk hie it yn alle domeinen fan it offisjele ferkear fansels folle fierder skopt as Fryslân eartiids yn in federatyf ferbân opnommen wie, dat mooglikheden jûn hie foar in eigen Frysk-nasjonaal belied. Mar dat is oant no ta net slagge, nettsjinsteande de prikken dy't yn it ferline yn ´t wurk steld binne.

De grutste ideologen - tink oan Douwe Kalma dy't 90 jier ferlyn fol idealen de Jongfryske Mienskip oprjochte en oan Eeltsje Boates Folkertsma, dy't ‘ Selsbestjoer foar Fryslân ' preke - hawwe har der ier of let by dellein dat it Frysk allinnich foarút te helpen is binnen de besteande steatkundige ferhâldings. Dat giet fan Fryske kant fan ‘tuike, tuike' en fan de kant fan Den Haach mei ‘pappen en nathouden'. Oft dat yn it bejubele nije Europa feroarje sil, dêr meitsje ik my gjin yllúzjes oer. Dat de Steaten de revolúsje no wer in kâns jaan wolle, meie wy mei rjocht histoarysk neame. Lang libje it dualisme.

Pieter de Groot

Boarne: Leeuwarder Courant, ‘Dwers', 02-12-2005

01-12-2005, Onderzoek naar rechten Friese volk

Leeuwarden - Gedeputeerde Staten moeten serieus onderzoeken of het mogelijk is dat Nederlandse staatsburgers vrijwillig een Friese nationaliteit aannemen en deze op hun paspoort of identiteitsbewijs laten vermelden. Die opdracht hebben GS gisteren meegekregen van een meerderheid van Provinciale Staten. Het college moet een breed juridisch onderzoek doen naar de rechten die het vorig jaar ondertekende ‘Europees Kaderverdrag van Nationale Minderheden'* het Friese volk biedt. Dat stelde CDA-statenlid G. Benedictus gisteren voor, en het kreeg steun van een politieke meerderheid van Gemeentebelangen Friesland, FNP, SP, GrienLinks en ChristenUnie/SGP .

Aanleiding voor de discussie in de statencommissie Boarger en Mienskip was een pleidooi van de Groep fan Auwerk, die al enige tijd pleit voor erkenning van de Friese nationaliteit. De groep voert onder meer actie met nummerplaatstickers die in plaats van de NL de letters FRL bevatten. Sinds de invoering van de identificatieplicht richten de inspanningen zich vooral op het creëren van de mogelijkheid om ‘Fries' te vermelden als nationaliteit op de identiteitspapieren.

Gedeputeerde Staten hebben het pleidooi van de Groep fan Auwerk tamelijk resoluut afgewezen door te wijzen op de wettelijke omschrijving van het begrip nationaliteit. Volgens GS betekent het Nederlandse staatsburgerschap automatisch ook dat men de Nederlandse nationaliteit heeft. Die visie wordt door Auwerk echter afgewezen met beroep op jurisprudentie uit 1951: toen liet Doekle Brouwer zich bij de Kamer van Koophandel inschrijven onder vermelding van ‘Fries' als nationaliteit. Aanvankelijk werd dat verzoek afgewezen, maar de rechter erkende uiteindelijke zijn gewetensbezwaren: de gereformeerde Brouwer beleed dat God hem als Fries geschapen had en niet als Nederlander.

Marokkanen
Historicus Kerst Huisman probeerde de statenleden er gisteren van te overtuigen dat de Nederlandse overheid van een zorg bevrijd is wanneer ze het staatsburgerschap loskoppelt van nationaliteit. Dan is namelijk ook het probleem opgelost van de 850.000 Marokkanen in Nederland die naast de Nederlandse ook nog altijd de Marokkaanse nationaliteit hebben, omdat deze volgens de Marokkaanse wet onvervreemdbaar is. Wanneer nationaliteit wordt losgemaakt van staatsburgerschap, kunnen Marokkanen hun eigen nationaliteit behouden en tegelijk Nederlands staatburger in volle rechten zijn. Volgens Huisman zijn er ook andere Europese landen waar nationaliteit en staatsburgerschap niet aan elkaar gelijksgesteld worden.

Alleen Gemeentebelangen Friesland en de FNP steunden het pleidooi van Auwerk zonder meer; CDA en ChristenUnie/SGP wilden vooral dat GS een diepgravender onderzoek doen naar de wettelijke mogelijkheden en daar sloten GrienLinks, SP en D66 zich bij aan.

Boarne: Friesch Dagblad, 01-12-2005

01-12-2005, Staten zetten voorzichtig stap richting Friese nationaliteit

LEEUWARDEN - De officiële vermelding van ‘Fries' als nationaliteit op een paspoort of rijbewijs lijkt als idee aan te slaan bij een meerderheid van Provinciale Staten. De eenduidige afwijzing van het college, omdat het nu niet van de wet mag, werd gisteravond in de prullebak gedeponeerd.

De Groep fan Auwerk, die streeft naar een groot Friesland als zelfstandige Europese deelstaat , vindt dat inwoners van Friesland op identiteitsbewijzen de Friese nationaliteit moeten kunnen invullen, als zij deze verkiezen boven de Nederlandse. De actiegroep baseert zich op het vorig jaar door het Rijk ondertekende Europese Kaderverdrag , waarin de Friezen officieel als enige nationale minderheid in het land zijn omschreven.*

De statenfracties vroegen het college dit voorjaar om advies over het verzoek van de Groep fan Auwerk. De gedeputeerden lieten in oktober weten dat er geen sprake kan zijn van een Friese nationaliteit in wettige documenten: in de vier betreffende wetten is alleen sprake van de Nederlandse nationaliteit.

In eerste aanleg toonden alleen FNP, Gemeentebelangen en D66 sympathie voor het Auwerk-idee, om vanuit Friesland in Den Haag aan te dringen op wetswijziging. Grien Links bleek verdeeld, VVD, PvdA en ChristenUnie/SGP stelden zich achter de korte, juridische afwijzing door het college.

Het CDA toonde zich gevoelig voor de Auwerk-argumenten, en een pleidooi van de Leeuwarder historicus en oud-journalist Kerst Huisman. Hij wees op constructies elders, waarbij ingezetenen van buitenlandse afkomt hun eigen nationaliteit behouden, maar daarnaast het staatsburgerschap verkrijgen.

Deze formule zou ook een oplossing zijn voor de 850.000 Nederlanders met een dubbele nationaliteit, zoals de Turkse of Marokkaanse. Het staatsburgerschap regelt de rechten en plichten, de nationaliteit ‘giet oer it hert en it gefoel', aldus Huisman. Hij hield de fracties voor dat zij ‘dizze jûn mei dizze keninklike oplossing skiednis skriuwe kinne.'

Zover wilde Geart Benedictus namens het CDA nog niet gaan, maar zijn voorstel naar de mogelijkheden van het nieuwe kaderverdrag viel in goede aarde. Op de VVD na, die tegen het idee is, en de PvdA die zich bij afwezigheid van de grieperige fractieleider op de vlakte hield, draaiden de eerst afwijzende en verdeelde fracties bij. Het leverde hen een beschaafd applausje van de Auwerk-aanhang op.

Boarne: Leeuwarder Courant, 01-12-2005

30-11-2005, Baas Boppe Baas

Leeuwarden - De televisieserie Baas Boppe Baas van Omrop Fryslân is vanaf maandag te zien bij RTV Noord-Holland. Voor de inwoners van de provincie wordt de Fries gesproken soap in het Nederlands ondertiteld. Eerder al werd de eerste serie uitgezonden op de publieke omroep.

30-11-2005 - ‘Nieuwkomers in dorpen integreren door Friese les'

WORKUM - Door een cursus Fries zullen nieuwe inwoners sneller inburgeren in de kleine dorpen in Friesland. Dorpsverenigingen moeten zich daarom inzetten om niet-Friestalige nieuwkomers op Friese les te sturen. Dat zei gedeputeerde Bertus Mulder gisteravond in Workum tijdens de presentatie van een rapport over de leefbaarheid in de dorpen in Zuidwest Friesland.

Volgens Mulder komt het leren van de Friese taal de leefbaarheid in de dorpen ten goede. ‘De taal is in middel om nije minsken by it doarp te belûken. It kin in ûnderdiel wêze fan harren yntegraasje.'

De gedeputeerde wil de taallessen niet verplicht stellen. Maar er is bij een groot aantal niet-Friestaligen op dit moment te veel schroom om een cursus te volgen, vindt hij. Door bijvoorbeeld pas gearriveerde inwoners van een nieuwbouwwijk gezamenlijk op cursus te sturen, kan die angst volgens Mulder echter worden overwonnen. Hij vreest dat anders het Fries in de knel komt ‘Jo sjogge no al faak dat de nije foarsitter fan Doarpbelang in Hollanner is dy't ek Hollânsk praat. Frysktalige bewenners nimme dat dan oer.'

25-11-2005, De takomst fan it Frysk

Abe de Vries wint Gysbert troch grutte passy

BOALSERT - Deputearre Bertus Mulder gie yn syn taspraak yn op útspraken dy't Abe de Vries trije jier lyn yn in ynterview mei de LC die oer de takomstkânsen fan it Frysk. De Vries spruts as syn ferwachting út dat it Frysk oer in pear generaasjes allinne noch troch wat âlde minsken yn in lyts oantal doarpen praat wurdt.

Neffens Mulder stiet De Vries mei syn pessimisme yn in al mear as fjouwerhûndert jier âlde tradysje fan minsken dy't foarseine dat it Frysk gjin takomst hat. Gessner, Winsemius, Gabbema, Waling Dykstra, allegear mienden se dat it gau dien wêze soe. ‘It Frysk hie der al lang net mear wêze mocht as dy yntellektuelen it by it rjochte ein hân hawwe soene. Hoe koene se har sa fersinne?'

It antwurd op dy fraach is, sei Mulder, dat dy yntellektuelen te min each hawwe foar de taaiheid fan de taal. In taal dy't nea of amper in rol spile yn de offisjele domeinen, mar wol hiel wichtich is yn de yntimiteit fan de húslike sfear. Abe de Vries - fan him is de rigel “Mem skriuw ik, net ‘moeder'” - befêstiget dat mei syn poëzij.

Dochs is der neffens Mulder foar de takomst ek yn it offisjele en saaklike domein hope foar it Frysk. Frijwat minsken dy't har ynsette foar de taal, prate fan hûs út Stellingwerfs of Stedfrysk. Hy sei te ferwachtsjen dat, no't de identiteit fan Fryslân foar de rekreaasje en oare sektoaren yn ´e takomst hieltyd belangriker wurdt, mear minsken dy kar bewust meitsje sille. Ek it tanimmend oantal âlden dat de bern nei in Frysk pjutteboartersplak stjoert, jout reden ta optimisme.

19-11-2005 - ‘Min Frysk' (I): Skerpje it ark jimmeroan op!

Klaas Bruinsma kritisearret by de útrikking fan de Obe Postmapriis (sjoch ûnder Poadium, 03-11-2005) foar syn treflike oersettings mei rjocht en reden it ‘minne Frysk' dat der troch hiel wat Fryske skriuwers brûkt wurdt. Bruinsma kin it witte. Gâns fan ús skriuwers binne lang net kritysk genôch op har styl en stavering. En mei de útjouwers is it al net folle better. Boppedat litte gâns fan ús skoallen it noch altiten raar sitte as it giet om in goede grûnslach te lizzen foar it geef skriuwen fan it Frysk.

19-11-2005, Taalgenoat: It Frysk nei gichem?

It is net bêst, sa as de bern tsjintwurdich prate. Nei in pear sinnen hearst al dat se net mear goed ‘Fries kenne prate'. ‘Sa giet úze taal op den duer ferdwine.' Dit is sa'n bytsje it Frysk dat jo hjoeddeisk út de mûle fan de jongere generaasje Fryskpraters hearre kinne. En it is wier: hjir sitte ferskate grutte flaters yn, rekkene neffens de noarmen fan de Fryske skriuwtaal.

Guon wite de telidergong fan ús taal oan it breklike ûnderwiis yn it Frysk. No is it grif sa dat ûnderwiis in bydrage leveret oan it yn stân hâlden fan in beskate skriuwtaaltradysje. Mar ek yn it Nederlânsk, dat doch folle sterker stiet as it Frysk, binne genôch feroaring te merkbiten. Ik neam mar in pear, lykas it aloan mear brûken fan ‘hun' foar ‘zij' of nije anglisismen. Sa lies ik lêsten: ‘wij hebben nood aan goed onderwijs', dêr't de sprekker grif tagelyk oan it Ingelske ‘need for' en it Nederlânske ‘behoefte aan' tocht hat.

Mar wat moatte jo as learaar Frysk? ‘Niks', ‘leuk' of ‘ferlyfd' binne neffens de besteande wurdboeken gjin goed Frysk. Mar sizze jo noch altiten ‘neat', 'aardich' en ‘fereale'? Yn 'e regel fine minsken dat wat se sels sa'n bytsje wend binne, der noch by troch kin, mar wat in jongere generaasje seit, liket op fleanen. ‘Ja, 'sille guon ynskikke, ‘taal feroaret altyd wol, mar it giet no wol hiel hurd.' Sels dêr haw ik myn twivels by. Sa't de Nederlânsktalige bern no langer ek muoite hawwe mei de boekjes fan Van der Hulst, omdat de taal te dreech is, kinne wy fan Frysktalige bern net ferwachtsje dat se noch folsinnen yn de trant fan Waling Dykstra hearre litte sille.

Wat is dan ‘goed' Frysk? Dat wurdt in toer om te sizzen. Tink bygelyks ris oan ‘beuker', ‘doarp', doe', ‘fleis', ‘gjin', ‘naaie', ‘maitiid', ‘wat'. Allegear gewoane Fryske wurden. In pear dêrfan wurde alwer ferruile foar resinte Nederlânske lienwurden: beuker>peuter, doe>toen, maitiid>lente, wat>yts.

Dy foarbylden binne lykwols allegear lienwurden út de talen om ús hinne dy't tusken 1500 en 1800 it Frysk ynkaam binne. De echter Fryske foarmen binne: bûke(mantsje) , terp , da , flêsk , nin , siië , woars , het(te) . Da , nin , siië en woars besteane hielendal net mear (siie wol yn it Hylpersk!). ‘Flêsk' is slim ferâldere, ‘terp' hat in aparte betsjutting krigen en ‘het(te)' komt allinnich noch yn de útdrukking ‘it hoe en het' foar.

Noch in nustje: ‘sipel', ‘tsiis' en ‘tsjerke'. Alle trije komme al foar de midsieuwen út it Latyn en Gryksk: ‘cepulla', ‘caseus', ‘'kyrikon'. En dan binne der noch de ‘moaie' wurden as ‘singelier', ‘oeribel' en ‘fûleindich'. Gjin wurd Frysk by, mar Frânsk út de achttjinde ieu: ‘singelier', ‘horrible' en ‘vilain'.

Al dy foarbyldwurden binne tsjintwurdich goed Frysk en wurde ek stipe troch it ûnderwiis. Oare lienwurden wurde safolle mooglik út de skreaune taal keard, lykas: sich, weinich, geboaren. Mar ek it foarkommen fan dy wurden yn de sprektaal binne net in teken fan it resint fersuterjen fan ús taal; hja wurde al yn de achttjinde en njoggentjinde ieu brûkt, sels troch skriuwers as de Halbertsma's.

Tagelyk bakke de taalhoeders der somtiids ek wat fan: troch hyperkorreksje , ekstra moai Frysk skriuwe wolle, krije wy konstruksjes as ‘jierdei hawwe' en ‘earne telâne kinne' foar ‘it is myn jierdei' en ‘earne terjochte kinne'. Sa wrakselje de Friezen mei har eigen taalnoarm, tusken ‘geef' en ‘min'. Troch al dy ûntlienings is it Frysk net ferdwûn en sil it net ferdwine. It Frysk ferdwynt allinnich as wy sels gjin ‘min' Frysk mear mei-inoar prate!

12-11-2005, ‘Integreren in Nederland’

Verplichte inburgeringstoets voor nieuwkomers
Via verplichte integratiecursussen moeten zoveel mogelijke migranten bij de Nederlandse samenleving worden betrokken.

Iedere migrant van buiten de Europese Unie moet een verplichte inburgeringstoets doen. Minister Verdonk (Vreemdelingenzaken en Integratie, VVD) wil bovendien gaan toetsen of migranten na vijf jaar Nederlands spreken en iets weten over de Nederlandse samenleving. Wie voor dat integratie-examen zakt, krijgt geen permanente verblijfsvergunning. Migranten die hier al langer zijn, moeten dat examen ook afleggen Wie dat niet doet of niet slaagt, krijgt een boete van de gemeente.

Mensen die van plan zijn naar Nederland te emigreren - veelal huwelijksmigranten - moeten al in hun land van herkomst beginnen met het leren van de Nederlandse taal. Ook moeten ze enigszins weten hoe de Nederlandse samenleving in elkaar steekt. En ze krijgen geen voorlopige machtiging tot verblijf meer als ze niet voor het inburgeringsexamen op de Nederlandse ambassade in hun land van herkomst slagen.

Froukje Santing

Boarne: NRC Handelsblad (‘Zaterdags Bijvoegsel’), 12/13-11-2005

10-11-2005, Ynterfryske leararemoeting yn Sealterlân

Op 11 en 12 novimber 2005 hat der wer in moeting west tusken leararen Frysk út de trije Fryslannen. Liskje Flapper en Ed Knotter út ús Fryslân hawwe meidien oan dat interfriesisches Lehrertreffen yn Ramsloh (Roomelse yn it Sealterfrysk) efkes oer de grins yn East-Fryslân yn Sealterlân (Saterland). Soks is wichtich foar de ûnderlinge bân tusken de trije Fryslannen: Westerlauwersk Fryslân yn Nederlân en East-Fryslân en Noard-Fryslân yn Dútslân. Ed Knotter jout in persoanlik ferslach fan dy stúdzjedagen en wat saaklike ynformaasje oer de taalsitaasje yn dy kontreien.

Novimber 2005, Spelenderwijs een taal erbij … Boartsjendewei in taal derby …

Een groeiend aantal peuterspeelzalen en kinderdagverblijven in Fryslân is Friestalig of tweetalig. Bij die instellingen wordt veel aandacht gegeven aan taalontwikkeling, met specifieke aandacht voor de twee- of meertalige ontwikkeling van kinderen. De instellingen worden beoordeeld op hun manier van werken en ontvangen een provinciaal certificaat.

Fries-, Nederlands- of anderstalig: als u een peuterspeelzaal of een kinderdagverblijf zoekt voor uw kind, is het zeker de moeite waard een kijkje te nemen bij één van deze instellingen.

De meest actuele lijst kunt u vinden op www.heitenmem.nl of aanvragen via ynfo@sfbo.nl

Peuterspeelzalen / Pjutteboartersplakken
Aldegea (GS): de Lytse Skeakel; Aldegea (W): De Joopykjes; Aldemardum: De Pösk; Balk: 't Plankje; Burchwert: It Klimmerblêd; Dokkum: De Krûpelhintsjes (Weeshúslannen) ; Easterein: De Poaskepôle; Easterlittens: De Bernejister; Easterwierrum: It Pjuttehonk; Easthim: De Himsterhummels; Frjentsjer: It Kikkertfiskje (Skalsumerplan) ; Jistrum: It Pjutteplak; Gau: De Pikestjelp; Jobbegea 3 e Slús: It Healtsje; Jobbegea Skuorregea: It Krielhoekje; Jorwert: De Krúntsjes; Lekkum: De Kobbepykjes; Ljouwert: Kleine Beer (Huzum) ; Mantgum: De Pukkewjuk; Rie: Pjutteboartersplak Rie; Snits: It Berneroefke (Noord-Oosthoek) ; Sleat: It Kidelstienstsje; Stiens: De Oesterkes (yn Skilhiem) ; Twizelerheide: Us Boartershûske

Kinderopvang / Berne-opfang
De Knipe: De Barte (Kinderwoud Heerenveen); Drachten: Us Twadde Thús De Bouwen ; Ljouwert: Bernelân (Catalpa Kinderopvang) (Nijlân/Huzum) ; Ljouwert: Bernestate (Catalpa Kinderopvang) Wilaarderbuorren (by Kammingabuorren) ; Ljouwert: It Sinnebern (Catalpa Kinderopvang) Yn Crystallic (by Westeinde) ; Oerterp: De Spil (Timpaan Kinderopvang); Snits: Dappertjedoe Sintrum ; Surhústerfean: De Kindertuin (St. Kinderopvang Achtkarspelen); Wommels: (St. Kinderopvang Zuidwest Friesland) Walperterwei

07-11-2005, ‘Leerlingen die op school Fries moeten leren, maar thuis nooit Fries spreken, krijgen onnodige ballast mee'

Frysk as ballêst?
Yn het Onderwijsblad komme wy yn in artikel oer streektalen in stikmannich útspraken tsjin fan lju dy't foar 'expert' op it mêd fan streektalen trochgeane. Wy sille in pear opmerkings fan har oanhelje om sjen te litten hoe ‘skrander' en hoe ‘saakkundich' oft sokke lju wol net binne. Se hawwe ús sels oan it twifeljen brocht. En dat wol wat sizze. Kinne wy ússels as FFU mar net better opdoeke? As grutte hampelmannen lykas Groothengel en Kroon de mûle iepenje, dan falle jin de skilen ommers samar fan de eagen? Lês mar ...

”In Friesland kijkt geen mens er meer van op. Sinds 1980 is het Fries daar een verplicht vak op de basisschool. De kinderen leren het spreken en schrijven. En dat is een kwalijke zaak, vinden experts.

‘Ik ben geen voorstander van Friese taferelen', zegt Bert Groothengel, streektaalconsulent bij het Twentse Van Deinse-instituut. ‘Leerlingen die op school Fries moeten leren, maar thuis nooit Fries spreken, krijgen onnodige ballast mee. Een taal moet thuis worden ingebed, anders heeft een leerling er niets aan.' En het is belangrijk dat Nederlands de voertaal is op de basisschool, stelt hoogleraar Sjaak Kroon, verbonden aan de Universiteit van Tilburg en de Radbout Universiteit in Nijmegen. Hij houdt zich bezig met meertaligheid en onderwijs. ‘Wanneer de rekensommen worden uitgelegd, moet dat in het Nederlands gebeuren. Uit het afstudeeronderzoek van een studente van mij, Philo Offermans, bleek dat volgens pabo-studenten en -docenten op school de standaardtaal gebruikt moet worden.'" *

Wurdt it net tiid, sa freegje wy ús ôf, dat wy it Ingelsk, Frânsk, Dútsk, Spaansk, Latyn, Gryksk en al dy oare talen dy't de learlingen thús net prate, ôfskaffe op skoalle? Se binne ommers net ynbêde yn de thústaal en sadwaande grif oer en tefolle ...

Eén land, één volk, één taal', is dat net in prachtich ideaal? Sille wy dus alle ynstruksje mar net wer ‘normaal' en ‘gewoan' yn it Hollânsk dwaan? Is soks net folle better foar it rekkenjen? Somkes hawwe pabû-studinten hjoed de dei ommers al sa'n lijen mei. Dat hawwe se fansels skipe fan har streektaal. En dan giet it mis mei de tafels en de sturtdielings ...

En kinne sokke studinten ek net folle better helpe by deeglik wittenskiplik streektaalûndersyk yn streken lykas Twinte. Mei help fan sa'n Kroon? Ta heil fan de hiele naasje?

Frysk as rykdom!
Ien dy't ús, nei it leksum fan boppen, eins wat op ´e doele bringt, is Simon Reeker; earste streektaalfunksjonaris fan Nederlân en bûtengewoan heechlearaar ‘Groninger Taal en Cultuur'. Lit ús ek ris harkje nei wat dy te sizzen hat ...

"Toen ik in 1984 streektaalfunctionaris werd, zei ik in een interview: ‘Geen Friese toestanden', en ik heb in mijn herinnering zelden zoveel applaus in eigen kring gehad voor een uitspraak waar ik in wezen zelden zoveel spijt van heb gehad. Want waar was deze eigenlijk anders op gebaseerd dan op een vooroordeel in mijn kring dat zich richtte op niet meer dan een enkele, volgens ons te nadrukkelijke, uiting hier van belangstelling voor en betrokkenheid bij de taal van de eigen regio?

Ik heb er misschien redelijkheid mee getoond in eigen kring - en zo die Staten tevreden gesteld die in wezen aarzelend kunnen zijn geweest over iets als structureel aandacht schenken aan het Gronings - maar ik had wel een wat groter gevoel van eigenwaarde kunnen laten blijken.” **

Wat mear eigenwearde dus. En wat minder foaroardiel. Sille wy dochs mar net trochgean mei ús krewearjen foar mear Frysk op skoalle? Dy Grutte Lúsangel mei dy Kroan derop, sjogge grif wat oer de kop. Jou ús mar in Reeker as boetepreker ...

Tsjoch!!!

Boarnen:
* L. Douma, ‘Grunnegss, Drèents en Twents. De streektaal rukt op' Yn: het Onderwijsblad, nû. 19, 5 nov. 2005, s. 32.
** S. Reeker, ‘Groninger taal en cultuur op school: van oudere impressies en een nieuwere aanpak' Yn: S.T. Hiemstra en Ed Knotter (red.), Fierder mei Frysk (4), Lêzingen holden op de konferinsje ‘Fierder mei Frysk' op 6 oktober 2005, organisearre troch de Seksje Frysk VLLT.

03-11-2005, Weinig inzet overheid voor Fries

Leeuwarden - Bruidsparen laten steeds vaker hun huwelijk voltrekken met een Friese toespraak en dito trouwboekje. Ook groeit het aantal Friese straat- en plaatsnaamborden gestaag. Het zijn lichtpuntjes in een verder vrij armoedig taalbeleid van de Friese gemeenten.

De Friese overheid toont vrij weinig inzet als het gaat om het in stand houden van de eigen taal. ‘It hat noch altyd net folle om 'e hakken', concludeert voorzitter Durk Gorter van It Berie foar it Frysk uit een enquête naar het taalbeleid van gemeenten. Wel groeit het aantal Friese straat- en plaatsnaamborden.

Weliswaar worden her en der leuke initiatieven genomen - zo geven enkele gemeenten aan nieuwe inwoners een welkomstpakketje over tweetaligheid, met daarin vrijkaartjes van toneelgezelschap Tryater - maar van een actief en samenhangend taalbeleid is zelden sprake.

Dat was vijf jaar geleden, toen studenten van de Thorbecke Academie in opdracht van het Berie al een zelfde onderzoek verrichtten, net zo. Toch is Gorter niet somber gestemd. Op een aantal terreinen is zelfs een lichte verbetering te melden. Zo is het Fries in bijna de helft van de gemeenteraden de voertaal. Iets minder dan de helft maakt eveneens gebruik van Friestalige raadsstukken.

Waren er in 2000 nog maar vijf gemeenten met een taalplan en een taalverordening, nu zijn dat er tien. Volgens Gorter voeren Dongeradeel, Ferwerderadiel, Wymbritseradiel, en verrassend, Leeuwarden en Ooststellingwerf, inmiddels een evenwichtig taalbeleid.

In ambtelijke kringen wordt daarentegen niet vaak Fries gesproken. Slechts drie gemeenten eisen dat hun werknemers Fries kunnen spreken en schrijven. De overige verwachten weliswaar dat hun ambtenaren Fries verstaan, maar harde afspraken over de voertaal aan het loket of de telefoon, worden nauwelijks gemaakt.

Ook in het Provinsjehûs wordt nog opmerkelijk weinig Fries gesproken. Volgens Jan Wibier wordt daartegen een offensief ondernomen.Afgelopen jaar gingen bijna honderd ambtenaren op cursus en in 2010 moet een kwart van alle vergaderpapieren in het Fries zijn geschreven.

Boarne: Leeuwarder Courant, 03-11-2005

28-10-2005, ‘It Frysk is in gelokje, wat ekstra's'

Mear as alve jier wie Ingrid Wagenaar it Stipepunt Frysk . Sadaande wie se ek de frou efter de F-side - de advertinsjeside fan de provinsje yn de deiblêden om it Frysk te befoarderjen - en tematydskriften as Boek en Bern . Op 1 novimber 2005 begjint se yn Snits as kommunikaasje-adviseur. Hjirûnder folget in fragmint út in fraachpetear dat Sietse de Vries fan de Ljouwerter Krante mei har holden hat.

Ingrid Wagenaar strielet yn alles optimisme út, mar dêrmei is net sein dat se folslein gerêst is op ´e takomst fan it Frysk. ‘Hast altyd in kulturele boppelaach dy't him bewust is fan it Frysk en dy't dielnimt oan ´e Fryske kultuer. Dêrneist hast in ûnderlaach dy't it Frysk gewoan brûkt en dêr fuort ek net fan ôfwykt. It probleem sit yn de middenlaach, yn de minsken dy't omheech wolle en dy't it Frysk as in lêst sjogge. Se prate faak noch wol Frysk, mar yn har wurk kieze se faak safolle mooglik de taal fan de macht: it Nederlânsk.'

‘In moaie yllustraasje dêrfan is dat ûndersyk nei it Frysk yn it ûnderwiis fan ferline wike: leararen skatte it oantal âlden dat minder Frysk op skoalle wol, fierste heech en skatte it oantal âlden dat mear Frysk wol, te leech. Dat sil foar in part ek eigenbelang wêze, Frysk lêze en skriuwe kostet harsels ek mear ynspanning.'

‘It is hiel dreech om de takomstkânsen fan it Frysk goed te skatten. Miskien bin ik, om't ik yn in hiel Frysk fermidden ferkear, wolris wat te optimistysk. Ast sjochtst dat 98 persint fan de Friezen seit dat it Frysk der bliuwe moat, is dêr ek wol reden foar. Mar as ik sjoch hoe't it mei de taaloerdracht giet, dan begjin ik te twiveljen.'

‘Minsken sizze wol dat it Frysk der bliuwe moat, mar as it op it skriuwen fan boeken, lieten, krantestikken en toanielstikken oankomt, geane se der fanút dat de bern fan de buorlju dat letter wol dwaan sille: sels prate se Nederlânsk mei de bern. Wy binne mei ús allen ferantwurdlik foar it fuortbestean fan it Frysk. It hinget fan de tweintigers en de tritigers fan no, fan de heit en memmen fan de jonge bern ôf hoe't it komt. As mar ien fan beide âlden Frysk praat, lit dy dan ek Frysk prate mei de bern. Lês ris in Frysk boek foar, gean ris nei in Frysk konsert en it Frysk toanielstik. Net alles hoecht yn it Frysk, mar soargje der wol foar dat de bern it meikrije.'

‘De hâlding fan de minsken mei bern foar it Frysk oer, dêr hinget alles fan ôf. En fan de skoallen. Wat dogge dy oan it Frysk? Elke skoalle moat op syn minst ien learaar ha mei it foech om Fryske les te jaan.'

Boarne: Leeuwarder Courant, 28-10-2005 (‘Freed')

21-10-2005,

Tweeëntwintig Fries basisscholen geven geen gehoor aan de verplichting Friese les te geven. Samen vormen zij 6 procent van het aantal basisscholen. Vrijwel geen enkele school haalt de doelstelling voor onderwijs van de Friese taal. In het gunstigste geval heeft een basisschoolleerling bij het verlaten van de school totaal tweehonderd uren Friese les gehad. Weinig, gelet op de vele jaren die kinderen op de lagere school doorbrengen.

Het is dan ook niet vreemd dat een vijfde van de scholieren in het voortgezet onderwijs aangeeft nooit Friese les te hebben gehad op de basisschool. De taal is hen even vreemd als willekeurig welke buitenlandse taal. Met de uitkomsten van het onderzoek ‘Frysk yn it primêr ûnderwiis', waarvoor drieduizend schoolkinderen zijn ondervraagd, gaat de onderwijsinspecteur naar zijn minister. Dat betekent, dat er nog veel te verbeteren valt aan het Friestalige onderwijs.

Ouders zijn in het algemeen tevreden over de mate waarin hun kinderen Friese les krijgen. Een kleine groep ouders vindt dat er meer tijd aan het Fries besteed moet worden en bijna 20 procent van de ouders hecht geen waarde aan de Friese lesuurtjes, zo leert het onderzoek.

De belangrijkste conclusie van het onderzoek moet zijn, dat de Friese taal in het (basis-)onderwijs nog steeds niet de positie krijgt die haar wettelijk toekomt. Het Fries hangt er maar een beetje bij. De inspanning is onder de maat en loopt uiteen van pover onderwijs tot aan complete onwil ook maart iets aan en voor het Fries te willen doen. Dat is jammer. De basisschool is bij uitstek de plaats om kinderen de taal te leren die het belangrijkste culturele kenmerk van deze provincie is.

De heersende toestand toont aan dat het basisonderwijs het Fries niet serieus neemt. Door die opstelling werkt het onderwijs mee aan de bevestiging van het beeld dat het Fries er niet toe zou doen. En het gaat voorbij aan het gegeven dat juist kinderen zich heel snel een taal eigen maken. Positief aan het onderzoek is, dat het aanleiding is nadrukkelijk te kijken naar de manier waarop het Fries in de scholen wordt onderwezen. Er zullen nieuwe doelen worden gesteld, waarna later kan worden gemeten of die doelen zijn gehaald.

Het is hoog tijd dat er ernst gemaakt wordt met de plaats van het Fries op school. Meertaligheid is een goede basis voor studies na de basisschool. Daar ligt een rol voor het Fries op school, mits goed onderwezen.

VdM.

20-10-2005, Meerderheid van onderwijzers praat Fries in koffiekamer

Oranjewoud – Het gebruik van Fries mag dan afnemen op de basisscholen, in de koffiekamer spreekt nog altijd een meerderheid van de onderwijzers Fries. Tweederde van de onderwijzers doet dat, blijkt uit een enquête van de Onderwijsinspectie onder alle basisscholen van Fryslân. Uit de enquête onder directie, onderwijzers, ouders en leerlingen blijkt dat op 31 procent van de scholen ten minste driekwart van de leerlingen Friestalig is. Dat is een fractie minder dan in 2001.

Op 6 procent van de basisscholen in Fryslân wordt geen Friese les gegeven, terwijl zij hiertoe wel verplicht zijn. Dat blijkt uit voorlopige cijfers van de onderwijsinspectie. Tweederde van de directies van de scholen waar geen Fries wordt gegeven, heeft die informatie verzwegen voor de inspectie.

Dat onthulde onderwijsinspecteur J. Oudeboon gistermiddag op de conferentiedag Mear talen, mear takomst in hotel Tjaarda in Oranjewoud. De inspectie heeft van alle ongeveer vierhonderd basisscholen alle directies, twee leraren, acht ouders en acht leerlingen geënquêteerd. In totaal zijn er meer dan achtduizend enquêteformulieren de deur uitgegaan. De definitieve resultaten worden pas over enkele maanden verwacht en worden dan aangeboden aan onderwijsminister Van der Hoeven.

Van de 22 scholen waar geen Friese les wordt gegeven, geven zeven directies ruiterlijk toe dat dit niet gebeurt. Uit de resultaten van de enquête kan de inspectie echter destilleren dat er nog eens vijftien andere scholen zijn waar leerlingen geen Friese les krijgen. De scholen zullen worden aangesproken op hun tekortkoming. Ze zullen in het verslag worden vermeld.

Uit het onderzoek blijkt verder dat ‘slechts' 19 procent van de scholen alle zes nieuwe kerndoelen voor het Fries nastreeft, oftewel dat de kinderen Fries leren schrijven. Volgens de enquête streeft 77 procent van de scholen naar een positieve attitude ten opzichte van het Fries, 62 procent naar Fries verstaan, 57 procent naar spreken, 45 procent naar de taal begrijpen, 40 procent naar lezen en 19 procent ook naar schrijven. Oudeboon noemt die situatie ,,zorgelijk”, net als in 2001 toen de resultaten ongeveer gelijk waren. Het toekomstperspectief is volgens de inspecteur echter beter, nu er een nieuwe leermethode is ontwikkeld.

Het is de bedoeling dat Fries voortaan gedifferentieerd wordt aangeboden aan de leerlingen. Scholen moeten vooraf een analyse maken van het niveau van elke leerling en vervolgens het doel bepalen. De ene leerling zal moeten leren verstaan en de ander lezen. ,,It kin wêze dat der yn ien groep fjouwer of fiif ferskillende groepkes les krije op ferskate nivo's”, aldus J. Bangma van onderwijsinstelling Cedin. Hiervoor zou volgens de onderwijsinspectie een leerlingvolgsysteem ontwikkeld moeten worden.

Gisteren werd tijdens de meertaligheidsconferentie het nieuwe lesmateriaal gepresenteerd dat leraren de kans geeft leerlingen op verschillende niveaus Fries aan te bieden. Het programma Studio F vervangt de Taalrotonde. Die methode bestaat sinds de jaren tachtig en is sterk verouderd.

Streektaal onder druk
Uit het onderzoek, dat in 2001 voor de voorlaatste keer is gehouden, blijkt verder dat de streektalen onder druk staan. Op 5 procent van de scholen in Fryslân is beheersing van de streektaal – het Bildts, Stellingwerfs of Stadsfries – nog in de meerderheid. Maar op slechts 1 procent van de scholen is driekwart van de leerlingen de streektaal machtig. In 1981 gold dat nog voor 9 procent van de scholen.

Opmerkelijk is dat het Bildts volgens de enquête veel te lijden heeft onder het Fries. Op de scholen in het Bildt is naar de mening van de directies het gebruik van het Fries toegenomen ten opzichte van 2001. Daar is ook sprake van op scholen in Littenseradiel, Nijefurd, Opsterland en Tytsjerksteradiel.

Het aantal scholen waar minimaal 75 procent van de leerlingen Friestalig is, stabiliseert. De forse daling tussen 1981 en 2001, toen het aantal scholen waar driekwart van de leerlingen Friestalig is zakte van 51 naar 32 procent, is tot stilstand gekomen. Het aantal onderwijzers met een bevoegdheid tot Fries geven is gegroeid: van 62 naar 67 procent.

19-10-2005, Scholen in gebreke met Friese les

ORANJEWOUD  -  Bijna 6 procent van de basisscholen in deze provincie zet het vak Fries niet op de agenda, terwijl ze verplicht zijn het te doceren. Dit blijkt uit onderzoek van de Inspectie van het Onderwijs. Het gaat om 22 van de 400 scholen die de inspectie heeft ondervraagd.

De inspectie komt tot dit aantal op basis van informatie van directeuren, of onderwijzers of de kinderen. Van de scholen geeft 2 procent zélf aan geen Fries te geven. Van de kinderen zegt evenwel 12 procent geen Fries te krijgen. En van de scholieren in het voortgezet onderwijs zegt 19 procent op de basisschool geen Fries te hebben gehad.

Voor het onderzoek 'Frysk yn it primêr ûnderwiis' zijn drieduizend leerlingen van basisscholen ondervraagd. Inspecteur Jan Oudeboon, die de resultaten woensdag presenteert in Oranjewoud, neemt de antwoorden van de jongeren serieus: ‘Se hawwe it Frysk dus as sadanich net werkend. Dan moatst dy ôffreegje oft se it as fak hân hawwe.' De inspectie meldt dit het ministerie van onderwijs.

Kinderen die het vak wél hebben, krijgen dat naar schatting van de schooldirecties in de groepen 1 en 2 gemiddeld 30 minuten per week en in de groepen 3 tot en met 8 gemiddeld 30 tot 45 minuten per week. Dat betekent dat een leerling in acht jaar basisschool ongeveer tweehonderd uur Fries krijgt.

‘Het wordt dan moeilijk de doelen te halen', zegt inspecteur Gerry Reezigt. De Inspectie adviseert goede toetsen te ontwikkelen om de scores van de leerlingen te kunnen meten.

Het Fries moet nu nog in dezelfde mate worden gedoceerd als het Nederlands. Vrijwel geen school haalt dat. Nieuwe leerdoelen, in jargon ‘kerndoelen' genoemd, zijn in de maak. Scholen mogen het Fries dan op verschillende niveaus aanbieden, maar moeten wel kunnen aantonen dat zijn planmatig ‘foarút buorkje'.

In het onderzoek heeft de inspectie scholen alvast beoordeeld op de nieuwe kerndoelen. Van de scholen streeft 77 procent ernaar de kinderen ‘een positieve houding tegenover het Fries' bij te brengen. De leerdoelen voor ‘verstaan' worden door 62 procent aangeboden, ‘spreken' door 57 procent. ‘lezen' door 40 procent en ‘schrijven' door 19 procent. De inspectie beschouwt deze percentages als een ‘nulmeting'. Uit vervolgonderzoek, over een aantal jaren, moet blijken in hoeverre scholen vorderingen boeken.

19-10-2005, Deel ouders wil meer Fries op basisschool

ORANJEWOUD - Van de ouders van kinderen in het basisonderwijs is 70 procent tevreden over de mate waarin Fries wordt gedoceerd, maar wil 12 procent méér. 18 procent vindt het vak Fries niet belangrijk. De directies schatten in dat 34 procent van de ouders het vak niet belangrijk vindt en dat hooguit 1 procent meer Fries wil.

Recent onderzoek in het voortgezet onderwijs wees ook al uit, dat scholen meestal geen idee hebben van de positieve animo van ouders/leerlingen tegenover het Fries.

De kwaliteit van de lessen Fries kan beter. Leerlingen worden onvoldoende op hun eigen niveau bediend. Dat gebeurt bij meer vakken, zegt Gerry Reezigt van de Inspectie van het Onderwijs, maar juist bij Fries is dit ernstig, omdat de vaardigheden van kinderen zo enorm verschillen: sommigen spreken de taal al goed, anderen verstaan nog nauwelijks Fries.

Ook didactisch zijn de lessen zwak. De kinderen krijgen te weinig opdrachten waarmee ze zelfstandig aan de slag kunnen. Ook dat is echter een verschijnsel dat bij meer vakken voorkomt, aldus Reezigt. Onderwijzers die geen bevoegdheid hebben om Fries te geven, scoren op dit punt zwakker dan hun bevoegde collega's.

Op 31 procent van de scholen spreekt meer dan 75 procent van de leerlingen Fries. Tijdens het vorige inspectieonderzoek, in 2001, lag dit percentage nog op 32. Opmerkelijk, vindt inspecteur Jan Oudeboon: ‘Eartiids wie der sprake fan in folle fluggere delgong. Dat liket no ôfnommen te wêzen.'

Op 5 procent van de scholen zijn leerlingen die een streektaal spreken, in de meerderheid. Het gaat om Bildts, Stellingwerfs en Stadsfries.

19-10-2005, Provincie wil geld voor Friese les kleintjes

Oranjewoud - Het provinciebestuur gaat er bij de Tweede Kamer op aandringen de vergoeding voor Fries lesmateriaal op de basisschool uit te breiden. Minister Maria van der Hoeven weigerde dit eerder al. Nu ontvangen scholen alleen voor kinderen uit de groepen drie tot en met acht € 5 per leerling per jaar. Dat bedrag moet er ook komen voor kinderen uit de groepen een en twee. Gedeputeerde Bertus Mulder deed de oproep vandaag tijdens het congres ‘Mear talen, mear takomst' in Oranjewoud.

12-10-2005, Frysk ûnderweis fan twadde rykstaal nei Europeeske taal

De offisjele erkenning fan it Frysk as twadde rykstaal fan Nederlân is stadichoan groeid sûnt 1970. Dy status fertsjinnet eins in kroan mei in Fryske-taalwet, lykas dy al bestiet foar bygelyks it Welsk en it Baskysk. De erkenning fan it Frysk as twadde rykstaal is net allinnich in papieren kwestje, mar hat ynfloed op it tinken, de hâlding èn it gedrach fan minsken yn it deistich libben yn Fryslân.  

Yn juny 2005 is it Iersk-Gaelic erkend as EU-wurktaal. It Baskysk, Gallisysk en Katalaansk binne erkend as offisjele EU-talen neist it Kastiliaansk fan Spanje. De praktyske útwurking foar it praten en skriuwen fan dy talen yn Brussel en Straatsburch is beheind, mar dy status wurket yn de eigen lidsteat troch yn de tapassing fan Europeeske subsydzjeprogramma's. In erkenning fan Frysk as offisjele EU-taal (net as wurktaal) betsjut mear foet oan de grûn by de Europeeske ynstellings yn Nederlân èn yn it Europeesk Agintskip foar it Taallearen en it Taalferskaat, dat yn 2007 opboud wurdt.  

Alex Riemersma hat in ‘brekpuntlêzing' oer dit tema holden op 12-10-2005 yn It Aljemint, it kongressintrum fan de Fryske Akademy. Hy is fise-presidint fan it Europeesk Buro foar Lytse Talen. Dat buro is yn 1982 oprjochte op inisjatyf fan it Europeesk Parlemint om de belangen fan de regionale en minderheidstalen yn Europa te behertigjen.  

11-10-2005, Berie Frysk wenst meer drietalige scholen

Leeuwarden - Friesland moet meer en beter drietalige onderwijs krijgen. Leraren moeten beter geschoold worden en het aantal scholen dat Nederlands, Fries en Engels als voertalen wil gebruiken, moet toenemen.

It Berie foar it Frysk zegt dit in een advies aan het provinciebestuur. Friesland telt zeven drietalige basisscholen, die hebben deelgenomen aan een acht jaar durend project. In de loop van 2006 loopt dat af.

Deze scholen hebben strakke afspraken gemaakt over het gebruik van meerdere talen. Tot en met groep zes worden Nederlands en Fries beide evenveel gebruikt. In de groepen zeven en acht worden Nederlands en Fries beide 40 procent van de tijd gesproken en het Engels 20 procent.

Uit eerste onderzoeken blijkt dat kinderen van de scholen na acht jaar beter Fries spreken dan leerlingen van andere scholen en dat ze het Nederlands en Engels ongeveer even goed spreken als andere scholieren. De resultaten zouden volgens It Berie beter zijn, als de scholen zich werkelijk aan de lestijdafspraken zouden houden. In de praktijk springen ze daar te soepel mee om.

De scholen zullen beter taalonderwijs geven als leraren verplicht worden officiële bevoegdheden Fries en Engels te halen, denkt It Berie . Verder wil It Berie meer drietalige scholen, die al in groep vijf of zelfs in groep één met Engels moeten beginnen, en moet ook in het voortgezet onderwijs met drietaligheid worden geëxperimenteerd.

Boarne: Leeuwarder Courant, 11-10-2005

06-10-2005, Veel leraren Fries zonder bevoegdheid

Leeuwarden – Van de leraren Fries in de onderbouw van het voortgezet onderwijs is 36 procent niet bevoegd dit vak te doceren. Dat mag, maar kan ten koste gaan van de kwaliteit van de lessen, zegt de Inspectie van het Onderwijs .

De inspectie heeft weinig mogelijkheden scholen te manen de Friese les in de onderbouw te verbeteren. Dat komt omdat er voor het Fries nog geen zogenoemde kerndoelen zijn vastgesteld. Die kerndoelen, die aangeven welke stof scholen moeten aanbieden, komen er per 1 augustus 2006.

De leraren Fries willen dat de taal meer als voertaal wordt gebruikt bij andere vakken. Ook willen ze meer ict, meer lesuren, meer bevoegde collega's, meer geld en continuïteit van brugklas tot examenklas.

Vaak telt het Fries nauwelijks mee op school. De inspectie stelt de schooldirecties voor daar verandering in te brengen. Coördinerend inspecteur Christa Broeren: ”De status van het vak, dat is het grootste probleem.”

De inspectie heeft voor het onderzoek ‘Frysk yn it fuortset ûnderwiis' negentien scholen bezocht, met 58 leraren Fries gesproken, 526 leerlingen ondervraagd en 357 ouders. Van de leerlingen heeft 58 procent een Friestalige achtergrond, van de ouders 73 procent, van de schooldirecteuren 63 procent, van de vestigingsleiders 48 procent en van de leraren Fries 91 procent.

06-10-2005, Eksamenfak en foech Frysk

Veel animo leerlingen voor examenvak Fries

Leeuwarden – Van de brugklassers in het voortgezet onderwijs heeft 13 procent interesse om Fries als examenvak te kiezen. Scholen en zelfs docenten weten dit vaak niet. Dit blijkt uit onderzoek van de Inspectie van het Onderwijs . Uiteindelijk kiest slechts een fractie van de scholieren in de bovenbouw Fries.

Inspecteur Jan Oudeboon noemt de belangstelling van de leerlingen heel positief. Hij raadt scholen aan zich met het vak Fries sterker te richten op de scholieren met interesse. Voor de scholen is er ook op andere terreinen winst te boeken. Zo weet 31 procent van de leraren niet hoe ouders over het Fries denken, bestaan er over het Fries nauwelijks afspraken tussen scholen voor voortgezet onderwijs en basisscholen en heeft 61 procent van scholen het onderwijs in het Nederlands en het Fries niet op elkaar afgestemd.

Ernstiger is dat de kwaliteit van de lessen soms ondermaats is. De belangrijkste tekortkoming is dat de docenten hun leerlingen te veel over één kam scheren en op een ‘gemiddelde' mikken in plaats van op specifieke doelgroepen. Niet alleen de kinderen die het Fries goed beheersen, worden zo onvoldoende bediend, ook de leerlingen die het Fries nauwelijks onder de knie hebben.

29-09-2005, Alden krije faak ferkeard advys oer meartaligens

‘Moedertaal juist goed voor kind'

Groningen - Ouders van meertalige kleuters krijgen vaak onterecht het advies Nederlands tegen hun kinderen te praten. Kleuterleerkrachten zeggen dat het beter is voor hun taalontwikkeling, dan het praten in de moedertaal Turks, Portugees of Fries. Dat blijkt uit onderzoek van de wetenschapswinkel Taal, Cultuur en Communicatie van de Rijksuniversiteit Groningen.

In het rapport Van misverstand tot meertaligheid [Een onderzoek in het kleuteronderwijs van de stad Groningen, augustus 2005], dat de ze week verschijnt, staat dat de misverstanden over meertaligheid wijdverbreid zijn onder kleuterleerkrachten.

Het meest wijdverbreide misverstand over meertaligheid heeft betrekking op het belang van de moedertaal. Tweederde van de 72 leerkrachten die meewerkten aan het Gronings onderzoek gaven het advies aan anderstalige ouders om Nederlands met het kind te spreken. Dit is juist nadelig voor de ontwikkeling van het Nederlands van meertalige kinderen, omdat de moedertaal hun houvast biedt.

Volgens de wetenschapswinkel ontbreekt bij veel leerkrachten kennis over het verloop van de meertalige ontwikkeling. Ouders krijgen daardoor veelvuldig verkeerde adviezen. Dat alles staat een succesvolle meertaligheid in de weg en is een nadelige factor voor de ontwikkeling van het Nederlands van deze kinderen.

Eenderde van de leerkrachten spreekt bovendien niet met ouders over meertaligheid, terwijl dat van groot belang is. Meer dan de helft van de leerkrachten overschat zijn eigen kennis van meertaligheid.

Heel positief is wel de houding van leerkrachten ten opzichte van meertaligheid; bijna 90 procent geeft de voorkeur aan een tweetalige opvoeding als die keuzemogelijkheid bestaat.

De wetenschapswinkel in Groningen onderzocht de kwestie vanwege signalen van hoogopgeleide anderstalige [Fins-Nederlandse] ouders, die constateerden dat er veel onbegrip en onkunde onder leerkrachten was over meertaligheid. Ze vonden dat ze verkeerd werden geadviseerd en dat er ‘problemen' werden geconstateerd die volgens de ouders normaal zijn bij een meertalige taalontwikkeling.

Daardoor voelden zij zich onbegrepen, soms onzeker en niet gewaardeerd in hun keuze voor meertaligheid en ontstond er soms zelfs onenigheid met leerkrachten en school. Deze ouders maken zich ook zorgen over laagopgeleide anderstalige ouders met minder kennis van zaken.

Boarne: Friesch Dagblad, 29-09-2005

Klik hjir de gearfetting (2½ side) fan it ûndersykferslach oan.

24-09-2005, ‘Grutsk Frysk’, taspraak Slach by Warns op it Reaklif

Op  24 septimber (Leaffroudei) 2005 wie de sechtichste offisjele betinking fan de Slach by Warns yn de nije tiid. Dy betinking wurdt alle jierren organisearre troch de Stifting Slach by Warns 1345. Pastoar Jan Romkes van der Wal loek yn syn taspraak in parallel tusken de skiednis fan Yslân en dy fan Fryslân. Krekt as te uzes rôpen se dêre útlânske hearen yn it lân om in ein te meitsjen oan striid en skeel ûnderinoar. Jinsen de kening fan Noarwein en de kening fan Denemark. By ús de greve fan Hollân, de keizer fan Dútslân en de hartoch fan Saksen. Om 1500 hinne wie it dien mei it selsbestjoer. Yn Yslân kamen se ûnder it bewâld te stean fan kening Christiaan, yn Fryslân ûnder dat fan Albrecht fan Saksen en letter fan Karel de Fyfte.

Oant sa’n 1500 nei Kristus rinne de ferhalen fan Fryslân en Yslân lykop. Dêrnei geane beide lannen ferskillende wegen. Wy nimme it lêste part fan pastoar Van der Wal syn ferhaal dêroer hjir oer.

[...] “Yslân wurdt troch de Denen folslein kapot makke. Yn de Republyk die Fryslân noch ridlik mei. Yn de njoggentjinde en tweintichste ieu wurdt Yslân wer frij en de eigen kultuer komt ta grutte ûntjouwing yn de selsstannige republyk. Mar Fryslân giet ûnder yn de ienheidssteat en de Fryske identiteit giet in stikhinne ferlern.

No hat Yslân in bloeiende eigen kultuer; grutsk op it ferline en iepen foar de nije tiid, droegen troch goed 300.000 minsken. De Yslanners binne grutsk op harren mondiaal erkende status as âldste demokrasy fan Europa. De keninginne fan Ingelân komt op besite, de minister-presidint fan Yndia. Kloften minsken pylgerje, dei út dei yn, nei Thingvellir, it plak fan it Allthing.

Doe’t ik dat seach en oertocht, haw ik my skamme! Fansels, Fryslân is net in eilân fier fuort yn de Oseaan; wy bewenje in hoekje lân yn in tichtbefolke delta. Mar net nedich is it ferjitten en leechlizzen fan ús eigen identiteit. Want hjir hjit ús âlde demokratyske tradysje in myte, in mearke, lyk it Oera Linda-boek.

De Yslanners binnen grutsk op harren frijheid, op harren demokratyske tradysjes en op harren taal. De Friezen skamje harren foar it ferhaal fan harren frijheid. As hja harren skamje foar harren identiteit, sille se harren ek skamje foar harren taal. En de taalwil fan it folk sil earder brekke. De sprekkers sille aloan wer belies jaan. Op it skoalplein, op de strjitten, yn de gearkomsten, yn de polityk. As snie foar de sinne sil it Fryske ferdampe.

It Frysk hat allinnich takomst as ús jongerein, ús bern en bernsbern, grutsk wêze sille op harren  Fryske identiteit. En dat kin allinnich mar as wy ús kultuer wer serieus nimme. Net allinnich de âldstriders op it Klif, mar ek ús skriuwers, ús wittenskippers, ús ûnderwizers en mediaminsken, yn it ramt fan it Europa fan lytse en grutte folken, yn ús aloan lytser wurdende wrâld, yn mondiale ferantwurdlikens. It algemien belang fan it bedrige libben op dizze ierde boppe ‘eigen folk earst’ of ‘eigen beurs earst’. Mar dat serieus nimmen sil nea slagje as in Fryske wittenskipper in artikel foar Dútsk publyk einiget mei de wurden: ‘Obwohl der Mythos von der Friesischen Freiheit sich noch immer hartnäckig hält, hat sich in Friesland seit 1945 doch allerhand verändert.’* Dan hâld ik leaver fêst oan de wurden fan Piter Jelles yn syn ‘Eala Frya Fresena’: ‘Mochten namme en taal fergean: do a frijdom bliuw bestean’.

Mar ‘let’s hope and pray’ dat sels wier wurde mei de profesij fan Reinder Bogerman, dy’t sa’n fiif ieuwen lyn útrôp:

Frisionicum ideoma durabit Per omnia Secula Seculorum. Amen.
De Fryske taal sil bestean Oant yn alle ivichheid. Amen!”

Jan Romkes fan der Wal, Pr.

24-09-2005, Pieter de Groot en de kearndoelen

Kearndoelen
Yn Freed fan 16 septimber draacht Pieter de Groot de Fryske steateleden op de Swingel fan de Ried fan de Fryske Beweging te lêzen, en benammen it stik fan Tom Dykstra, de foarsitter fan de FFU, mar dan leafst wol earst oerset yn it Hollânsk, want hy giet der fan út dat steateleden Fryske analfabeten binne.

Sa wurde ek de lêzers fan de LC hieltyd faker behannele: belangrike stikken net yn it Frysk, want de Fryske bern leare langer op skoalle it Frysk net mear te lêzen en te skriuwen. Mei in positive hâlding om it te ferstean soe it ommers wol ta kinne neffens de saneamd pragmatyske kearndoelen. De besteande kearndoelen, dy't útgeane fan lykweardigens en lykberjochtiging, soene neffens De Groot al in passearre stasjon wêze.

Dat is lykwols in misferstân. De minister wol dêr op ta, mar de Twadde Keamer moat der noch oer gear. De steateleden soene foaral de rêch rjocht hâlde moatte en harren partijgenoaten yn De Haach derop wize dat fêsthâlden oan lykweardigens en lykberjochtiging fan ´e kearndoelen hiel goed te ferienigjen is mei differinsjaasje yn ´e middels om dêrta te kommen.

Ljouwert, Rindert Straatsma

Boarne: Leeuwarder Courant, 24-09-2005

23-09-2005, Lekskoaie oer it skriuwen fan Fryske teksten

Der wurdt troch party lju noch altiten leechlizzend praat oer it skriuwen fan Fryske stikken. En der binne ek hiel wat ferlechsjes om oan it Frysk skriuwen te ûntkommen. Karel F. Gildermacher konstatearret dat de reaksjes fan sokken hast altiten klysjeemjittich, generalisearjend en ôfsliten binne. It binne yn geef Frysk (Douwe Kalma): 'deadwaners'.

Boarne: Leeuwarder Courant, 23-09-2005

Klik hjir en lês de hiele kollum 'Deadwaner'.

16-09-2005, Húswurk foar steateleden

Artikel fan Pieter de Groot (‘Dwers’) yn de Leeuwarder Courant (16-09-2005) oer differinsjaasje yn it lesprogramma Frysk en de striid tusken ‘pragmatisten’ en’ idealisten’ oer de formulearring fan de nije kearndoelen Frysk. De Groot ferwiist nei in bydrage fan Tom Dykstra (foarsitter FFU) ûnder de kop ‘Nuodlik Frysk ûnderwiisbelied’ yn Swingel, it blêd fan de Ried fan de Fryske Beweging.

Klik hjir en lês it hiele LC-artikel.

(Sjoch boppe (24-09-2005) ek de reaksje fan Rindert Straatsma op dit artikel.)

Dykstra komt yn syn bydrage yn Swingel ta de konklúzje: ‘Beliedsmaatregels as ôfswakking fan de kearndoelen Frysk, mear autonomy foar de skoallen om it eigen ûnderwiis yn it Frysk stal te jaan, binne ferkeard. It Hollânsk sil in stapke tebek moatte, der sil wurke wurde moatte oan yntegraal twa-, mooglik trijetalich taalûnderwiis, de Cito-toetsen foar Fryslân sille ek kennis en feardichheden yn it Frysk mjitte, it Frysk wurdt ek fiertaal, learkrêften kinne net fêst beneamd wurde as se gjin optimaal twatalich ûnderwiis jaan kinne, ensafuorthinne. Wa’t no seit dat soks net realistysk is, dy docht de eagen ticht foar de taalsituaasje no en yn de takomst yn Fryslân. Wolle of doare wy net? Dan ek net skrikke as de klappen komme!’

Boarne: Swingel, it blêd fan de Ried fan de Fryske Beweging , nû. 12, 2005, s. 3-6

09-09-2005, Netwurk fan trijetalige basisskoallen winsklik

Kans op keurmerk voor drietalige basisschool

Leeuwarden - Er komt mogelijke een keurmerk voor drietalige basisscholen. Het gaat om scholen die het Nederlands, Fries en Engels als vak- en voertaal gebruiken. Dat zegt Eelke Goodijk van onderwijsbegeleidingsdienst Cedin in Leeuwarden.

Zeven basisscholen in Friesland gebruiken Nederlands, Fries en Engels (alleen in de bovenbouw) als vak- en voertaal. Zeven jaar geleden werd daarmee een aanvang gemaakt in groep 1. Die kinderen zwaaien na dit schooljaar af. Daarmee is het project officieel afgelopen.

Volgens Goodijk moet er een vervolg komen, mogelijk in de vorm van een netwerk van scholen die de drie talen als vak- en voertaal willen gebruiken. Dit geldt zowel voor de huidige deelnemers als andere scholen met belangstelling. Nu nog gelden voor alle scholen dezelfde regels: in de bovenbouw bijvoorbeeld wordt twee lesdagen Nederlands gesproken, twee dagen Fries en één dag Engels. Die verhouding staat in de toekomst niet meer vast.

De regie over het project ligt bij Cedin en de Fryske Akademy . In nauw overleg met het provinciebestuur wordt een plan voor de toekomst gemaakt. Er wordt ook gedacht aan de invoering van een keurmerk voor de deelnemende scholen.

Volgens Goodijk zijn er zeker tien basisscholen die ook interesse tonen voor de drietaligheid. De openbare Trije Doarpenskoalle in Reduzum begjint er dit schooljaar al mee in alle klassen, meldt directeur Piter Renia.

Boarne: Leeuwarder Courant , 09-09-2005

Septimber 2005

12-08-2005, ‘Fergetten wurden’, wurdskat en taalfersmoarging

Karel F. Gildemacher skriuwt yn de Ljouwerter Krante (12-08-2005) oer ‘fergetten wurden’ it neikommende: ‘As in taal yn in posysje rekket dat dy minder oansjen hat, dan ferfange party minsken de wurden eigen oan de ‘minderweardige’ taal troch wurden fan dy ‘mearweardige’ taal. It ûnderwiis spilet dan ek net swak by. Op syn bêst wurdt yn Fryslân elkenien ommers wat ienfâldich Frysk foar ûnderweis leard. De lytse - en fakentiden aardige - dinkjes is gjin tiid foar. Om’t soks ek op de lânbouskoalle sa is, ferdwynt it boerefrysk.’

Klik hjir en lês it hiele LC-artikel.

De FFU ûnderskriuwt de analyze fan Gildemacher. Mar net allinnich it boerefrysk ferdwynt. It behyplike plak fan it Frysk yn it ûnderwiis is der (mei) mandélich oan is dat it Frysk grutte ynfloed ûndergiet fan it Hollânsk op alle taalkundige nivo’s. It ûnderwiis soarget foar ûnfoldwaande tsjinwicht. In ûnderwerp as ynterferinsjes komt noch fierstente min op it rabat. Men bedoelt dêrmei: it bestriden fan ynslûpsels út it Hollânsk, ek wol ‘hollânismen’ of ‘min Frysk’ neamd, dus taalfersmoarging. It Frysk hat (mei) troch in te min oan omtinken yn it ûnderwiis te lijen fan systematyske feroaring troch it Hollânsk /Nederlânsk. Ek de struktuer fan de taal wurdt oantaast. Tink mar ris oan it omdraaien fan de tiidwurden neffens de Hollânske folchoarder. Dat binne flaters yn de sinbou (syntaktyske ynterferinsjes) dy’t jin alderheislikste sear oan de earen dogge.

Hoewol’t (Frysktalige) bern noch wol in beskate basiswurdskat leare, ûntstiet der yn it Frysk yn de rin fan de tiid in brek yn de leksikale ûntwikkeling. Learlingen krije in te lytse Fryske wurdskat mei. Dy kleau (‘lexical gap’) folje se dan foar it gemak mar oan mei hollânismen. It oanlearen fan it Hollânsk is ornaris gjin probleem, mar yn it Frysk wurde learlingen ‘healtalich’ makke, ûnfoldwaande ûntwikkele. Opfieders en learkrêften binne yn hiel wat gefallen likegoed it slachtoffer fan wurden fan in slim ferwaarleazgjende taal- en ûnderwiispolityk.

Taalkundich moat it Frysk dus better fersoarge wurde en ûnderwiiskundich heart it op syn minst lykweardich brûkt te wurden. Der sil dus behoarlik wat by opset wurde moatte om wer rjocht te breidzjen wat yn de rin fan de tiid kromwoeksen is. Stypje de FFU yn de striid dêrfoar.

11-08-2005, 'Een Hollander bekeerd tot het Fries'

Artikeltsje fan Pieter de Groot (Harje) oer in Hollanner (West-Fries) dy't himsels, as er al op jierren is, yn Noard-Hollân it Frysk skriuwen noch oanleart. Hy fernimt dat it Frysk dat syn bernsbern op skoalle yn Ljouwert krije, net folle foarstelt. Mei in pear Fryske ferskes hâldt it op. Dat muoit pake. De FFU ek! Soks moat fansels hiel gau oars en gâns better!

Boarne: Leeuwarder Courant, 11-08-2005

22-07-2005, ‘Lesplan Fries van provincie veel te mager'

Artikeltsje yn de Ljouwerter Krante nei oanlieding fan ús brief (FFU-Lykweardigens en lykberjochtiging yn it fû.pdf) mei bylage (FFU-Analyze ramtlearplan 2005.pdf ) d.d. 22-07-2005 oan Deputearre en Provinsjale Steaten oer it plak fan de Fryske taal en kultuer yn it fuortset ûnderwiis.

Boarne: Leeuwarder Courant, 22-07-2005

Klik hjir om it LC-artikel te iepenjen.

Juny 2005, Súksessen yn Wales

It Welsk as fiertaal
Sûnt 1990 is it Welsk in ferplichte fak foar bern oant 14 jier. Yn 1999 jilde dat ek foar de lêste faze yn it fuortset ûnderwiis; dêr sitte learlingen oant harren sechtjinde. De ferplichting - dy't mear foarstelt as yn Fryslân - sil te krijen hawwe mei it feit dat de lêste tritich jier de belangstelling foar taal en gefoel fan ‘welshness' hieltyd grutter wurden binne. Dat hat as resultaat hân dat no 455 basisskoallen (fan de meiinoar 1600) en 25 skoallen foar fuortset ûnderwiis (fan de meiinoar 229) it Welsk as fiertaal by alle fakken brûke. Dat binne de saneamde Welsh medium schools . De bern - ek dy út Ingelsktalige húshâldings - wurde dus daliks by ynkomst ûnderdompele yn it Welsk. Earst as de bern seis jier binne, komt it Ingelsk as fak derby, trije oeren yn ´e wike.

Bettere prestaasjes op Welske skoallen
Ien fan de meast yn it each springende saken is dat de Welsh medium schools hieltyd populêrder wurde. Opfallend dêrby is dat benammen bern út Ingelsktalige húshâldings dêrhinne geane. Foar dy positive ûntjouwing foar it Welsk binne in tal oarsaken oan te wizen. De earste is in ekonomyske. Wat langer wat mear wurdt in goede behearsking fan it Welsk frege by banen yn de (semy-)oerheidssektor, bygelyks it ûnderwiis. In twadde wichtige reden is dat de resultaten fan de Welsh medium schools , sawol yn it basis- as it fuortset ûnderwiis, by alle fakken nochal wat better binne as fan skoallen dêr't yn it Ingelsk les jûn wurdt. De fraach komt dan fansels daliks nei foaren wêrom't dy Welsh medium schools safolle heger skoare. Ut alle petearen die bliken dat it te krijen hawwe moat mei de ynset en de motivaasje fan de learkrêften. Fanwegen harren talichheid, harren twataligens binne se mear belutsen by it ûnderwiis. Der is noch in oare reden wêrom't Ingelsktalige âlden harren bern nei in Welsh medium school stjoere. Sy wurde harren bewust fan it feit dat de taal fan pake en beppe ferlern giet. Sy kinne dy sels net mear oerdrage en dus moat de skoalle dy taak oernimme. En net ûnbelangryk: de bern op de Welsh medium schools komme út alle lagen fan de befolking.

De ferskillen mei de situaasje yn Fryslân sille dúdlik wêze. Skoallen doarre hjir it Frysk amper as fiertaal te brûken. De motivaasje fan in grutte groep learkrêften om goed mei de regiotaal oan de slach, hâldt net oer en ekonomysk sjoen kinne jo wol sûnder de behearsking fan it Frysk. En de measte âlden bekroadzje harren amper om it ferlies fan de taal fan pake en beppe.

Welsk is ‘cool'
Direkteuren en learkrêften fertelden ús dat yn tsjinstelling ta it ferline it Welsk by de jongerein stadich yn populariteit tanimt. Sa is it tal dielnimmers oan de jierlikse Eisteddfod - al sûnt 1858 in folslein Welsktalich festival fol dûns, sjongen, muzyk en foardragen - gigantysk tanommen. It festival hat in suver Oeral-eftige útstrieling krigen; sels Ingelsktaligen wolle, meí harren bern, yn de rige stean foar in kaartsje. Ien fan de reden dêrfoar is it al neamde tanimmende gefoel fan ‘welshness' ûnder de befolking, dat grif te krijen hat mei de grutte oandacht foar de eigen taal en kultuer op de skoallen yn Wales.

26-05-2005, Stelling

De FFU is fan betinken dat it Frysk oant no ta net yn goede hannen wie by it Nederlânske regear. Soe dat better wurde as der aanst in nije Europeeske grûnwet komt?

Stelling: 'Mei de nije Europeeske grûnwet sil it Frysk better ôf wêze ...!'

Wy soene graach fernimme wat jo betinken dêroer is. Klik hjir om jo miening te jaan.

10-05-2006, ‘Het Fries zal mij overleven’

Kleine talen zijn gedoemd uit te sterven. Dat zal dus ook wel met het Fries gebeuren, verwacht Jarich Hoekstra van de Universiteit van Kiel. “Maar dat gebeurt in Nederland niet op korte termijn, en ook niet binnen honderd jaar. Het Fries zal mij in ieder geval overleven.” Hoekstra wordt geciteerd in Onze Taal*. Voor dit blad heeft Marc van Oostendorp onderzocht hoe het ervoor staat met “de tweede overheidstaal van Nederland”.

Van Oostendorp gaat vooral in op de paradoxale situatie waarin het Fries verkeert: de Friese beweging heeft veel doelstellingen bereikt, maar tegelijk spreken potentieel minder mensen in Friesland dan vroeger de Friese taal. Bestuurskundige Piet Hemminga van de Fryske Akademy constateert dat de provinciale elite, die als voorhoede zou moeten optreden, het laat afweten.

De kop ‘De grootste vijanden van het Fries zijn de gewone Friezen’ is een uitspraak van Japik van der Bij van de Ried fan de Fryske Beweging. Het is hem opgevallen dat mensen er vaak van uitgaan dat kinderen het Fries niet beheersen. In een bakkerij in Sneek sprak de verkoopster Fries met Van der Bij, maar aan zijn kleinkinderen vroeg ze: “Willen jullie ook een broodje?”

De komende tien, twintig jaar worden belangrijk, verwacht Johannes Kramer van de FNP-statenfractie: pakt de volgende generatie het Fries op? “De politiek kan er alleen voor zorgen dat de voorwaarden goed zijn – dat het mogelijk is om Fries te leren en dat de ouders en leerkrachten daar ook de zin van inzien.”

FEDDE DIJKSTRA

* Onze Taal. Verschijnt tien maal per jaar. Uitgave van Genootschap Onze taal., Den Haag.

26-04-2005, De gefolgen oersjen

Yn syn Te Gast fan 14 april l.l. freget Jelle Bangma him ôf oft de Steaten, dy’t lykweardigens en lykberjochtiging fan it Frysk yn it ûnderwiis oerein hâlde wolle, de gefolgen dêrfan wol oersjen kinne: ’Soks bestsjut dat der mei faasje úteinset wurde moat om ek de middels beskikber te stellen dy’t fiertaal Frysk foar alle fakken mooglik meitsje. Soks betsjut ek dat der grutte finansjele ympulzen jûn wurde moatte oan de wer- en byskoalling fan learkrêften. Soks betsjut in yndrukwekkende pr-kampanje nei de âlden, om har te oertsjûgjen fan de mearwearde fan meartaligens.’

Wat is dêr no op tsjin? Yn de kommisjegearkomste fan 10 maart hawwe steateleden dúdlik oanjûn dat der ek in finansjele paragraaf komme moat yn de oanpaste notysje dy’t hja fan it kolleezje ferwachtsje. Yn alle gefallen falt slim út te hâlden dat de saneamde pragmatisy dy’t de leardoelen oanpasse wolle by de tekoartsjittende praktyk, ek it bêste foar hawwe mei it Frysk en gjin ôfbrek dogge oan de lykberjochtiging fan it Frysk oan it Nederlânsk. De Steaten hawwe blike litten dat hja witte wêr’t it hjir om giet.

Ljouwert, Rindert Straatsma

14-03-2005, Toespraak minister Remkes bij de ondertekening van het uitvoeringsconvenant Friese taal en cultuur

14 maart 2005

Dames en heren,

In Fryslân – en daarbuiten – bestaat de mening dat het Rijk ten aanzien van het gebruik van het Fries een terughoudend beleid voert.
Die indruk is juist.
Het levend houden van de Friese taal en cultuur kan alleen hier in Fryslân zelf. Het is aan de Friezen – en in het verlengde daarvan, aan het Provinciaal Bestuur van Fryslân – om te bepalen hoe het beleid ten aanzien van de Friese taal en cultuur er uit zal moeten zien. Het Rijk heeft daarin slechts een aanvullende en - waar nodig -  faciliterende rol.
Voor de specifieke beleidsterreinen heeft elke betrokken vakministers een eigen verantwoordelijkheid.

Als Minister van BZK heb ik ook een rol als coördinator, en dat gebeurt in de context van twee verdragen van de Raad van Europa, waarbij Nederland partij is:
het Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden (1992) en het Kaderverdrag inzake de bescherming van nationale minderheden (1995).
Mijn taak is te bevorderen dat de verschillende partijen; dus de vakministeries en de Provincie Fryslân - bij nieuwe beleidsontwikkelingen naar de letter en de geest van beide verdragen handelen. Daar is de Bestuursafspraak en het uitvoeringsconvenant primair op gericht.

En daarmee ben ik weer terug bij de verhouding tussen het Rijk en de provincie Fryslân.
In 2001 hebben we de Bestuursafspraak Friese taal en cultuur ondertekend. Om een goede uitvoering van de afspraken ook zeker te stellen, spraken we af dat over de precieze uitvoering – en dan met name over de taakverdeling daarbij tussen Rijk en Provincie – nadere afspraken worden gemaakt.

Wat nu opvalt is dat in de aanloop naar de totstandkoming van het uitvoeringsconvenant - dat we nu gaan tekenen  - al verschillende afspraken zijn ingevuld.
De Provincie Fryslân, VWS en SZW hebben geld beschikbaar gesteld voor projecten rond het gebruik van Fries en Nederlands in de voorschoolse sector in Fryslân.
Ook met andere ministeries zijn de in 2001 gemaakte afspraken nader uitgewerkt.
Het Rijk geeft daarmee invulling aan zijn eigen verantwoordelijkheid voor de plaats van het Fries in het openbare leven. Dat is helemaal in overeenstemming met de verplichtingen die Nederland is aangegaan in het kader van het Europees Handvest voor regionale of minderheidstalen. Het illustreert ook het belang van de Bestuursafspraak en het uitvoeringsconvenant Friese taal en cultuur.
Maar; dit alles neemt niet weg, dat de Provincie Fryslân de eerst-verantwoordelijke overheid is, voor het beleid en wensen  ten aanzien van de Friese taal. Die eerst-verantwoordelijkheid, neergelegd in een besluit van Provinciale Staten van Fryslân uit 1985, blijft ook met de ondertekening van dit uitvoeringsconvenant onverminderd van kracht.

Is Nederland nu een tweetalig land? Enigszins.
Binnen Fryslân, zeker. Daarbuiten een beetje.
In 1995 heeft de Kamer ingestemd met het wetsvoorstel om de Friese taal - onder bepaalde voorwaarden  - toe te laten als taal in het bestuurlijk verkeer binnen de Provincie Fryslân. Daarmee werd een wettelijke basis gelegd onder een bestuurspraktijk die al vijftig jaar eerder op gang was gekomen bij verschillende Friese gemeenten en het provinciebestuur.

In het algemeen geldt dat het Rijk zich zelf niet van de Friese taal bedient in het verkeer met burgers en overheden in Fryslân. Wel is sinds kort een bescheiden traditie gegroeid dat de beide bestuurstalen van dit land, Nederlands en Fries, naast elkaar worden gebruikt wanneer tussen het Rijk en de Provincie Fryslân afspraken worden gemaakt over de positie van het Fries.
In 2002 is dat begonnen door de toenmalige Staatssecretaris van OCW, de heer Van Leeuwen, mede op verzoek van de Provincie Fryslân.
Ook nu, met de ondertekening van dit uitvoeringsconvenant, heeft de Provincie een hernieuwd verzoek gedaan om te komen tot een Nederlandse en Friese tekst van het uitvoeringsconvenant. Het Kabinet heeft daar graag in toegestemd. Besloten is dat de tekst van het uitvoeringsconvenant in beide talen, Nederlands en Fries, geldigheid heeft en dat de beide teksten, gelijkelijk, authentiek zijn.
Beide teksten zullen dan ook in de Staatscourant worden afgedrukt.

Dames en heren, de vraag wordt gesteld of het uitvoeringsconvenant dat we vandaag tekenen er voor zal zorgen dat de Friese taal en cultuur blijft bestaan; blijft leven.
Ik kan daar geen antwoord op geven. Een cultuur, een taal, leeft als het leeft bij de mensen; als het een vanzelfsprekend deel van hun bestaan is; én .. als het meegroeit met de maatschappij. Als dat niet zo is, speelt de overheid de rol van curator in een museum. Waardevol, maar dat is niet waar we vandaag voor bij elkaar zijn.
In een levende cultuur en bij een levende taal speelt de overheid ook een rol, denk aan onderwijs, denk aan kunst, denk desnoods aan plaatsnaamborden.
De vitaliteit van de Friese taal en cultuur wordt eerst en vooral hier bepaald en het uitvoeringsconvenant kan daaraan een bijdrage kan leveren.

Ein maart 2005, Utstel kearndoelen Frysk te min ambysje

De FNP-Steatefraksje wie yn de Steaten tige kritysk oer it útstel fan de kearndoelen Frysk yn it basisûnderwiis. It debat waard troch deputearre Mulder mei in soad stimferheffing fierd, mar moast dochs belies jaan. FNP-wurdfierder Annigje Toering hat de VVD en úteinlik ek de deputearre dúdlik meitsje kind wêr’t it om draait. In grutte mearderheid fan de Steaten hat him sadwaande in dúdlik boadskip meijûn foar minister Van der Hoeven en de Twadde Keamer. De Fryske Steaten wolle dat de tolve nije kearndoelen foar it Nederlânsk spegele wurde troch dy foar it Frysk.

Foar de FNP stiet de prinsipiële lykweardigens fan Frysk en Nederlânsk foarop. De kearndoelen fan it Ministearje binne ûndergeskikt oan it Europeeske Hânfêst foar Lytse talen en de Bestjoersôfspraak Fryske Taal en Kultuer mei it Ryk. Om resultaten te mjitten en de kwaliteit fan it ûnderwiis te ferbetterjen, moat der in serieuze toetsing fan it Frysk komme. Der sprekt neffens de FNP fierstente min ambysje út ’e útstellen foar de útwurking fan de nije kearndoelen. Fryslân leit him fierste maklik del en lit alles mar oan de skoallen oer.

De FNP mist in fyzje fan de Provinsje op meartalich ûnderwiis en fynt dat der gjin yntegraasje mei it totale ûnderwiisbelied is. De trochgeande line fan pjutteboartersplak oant en mei middelbere skoalle ûntbrekt by it Frysk. De regearjende partijen yn Fryslân litte it hjir sitte, want dy trochgeande line is wol eksplisyt as doel yn it Kolleezje-akkoart 2003-2007 opnaam. De FNP wiist derop dat de minister fan Underwiis sels yn har taljochting op ’e nije kearndoelen in learlingfolchsysteem en goede toetsen foar alle skoalfakken easket. De ûnderwiisynspeksje moat de foarderings ek foar it Frysk goed mjitte kinne, is ús stelling. De skoallen moatte prikele en beleanne wurde om de kwaliteit fan it ûnderwiis yn it Frysk te ferbetterjen. Dat jildt ek foar de ûnderwizersopliedings.

De bêste wize om de resultaten by de bern sels te mjitten en de kwaliteit fan it ûnderwiis in ympuls te jaan, is in serieuze toetsing, konkludearret de Steatefraksje. Jierliks lizze al sa’n 1200 bern fan 70 Fryske skoallen it Afûk-skoaleksamen ôf. Dat soe fierder útboud wurde moatte: men is ommers al lang wend oan in Cito-toets oan de ein fan de legere skoalle.

Annigje Toering en Yde Dijkstra

02-03-2005, Leerdoelen Fries

Vrij spoedig na de invoering van het vak Fries in het basisonderwijs kwamen er negatieve geluiden over het niveau van het vak en de duur en frequentie van de lessen. Twijfel aan de kwaliteit van de leerkrachten was niet aan de orde. Op z’n Fries koos men aanvankelijk voor ‘wat stiller wat better’. Toen het probleem te algemeen werd en het aantal insiders te groot, was verzwijging in de media niet meer mogelijk. Het probleem werd een terugkerend gesprekthema tussen onder andere gedeputeerde staten en de schoolbegeleidingsdienst. Omzichtig en consequent werden daarbij de belangrijkste oorzaken verzwegen, te weten de gebrekkige taalkennis van leerkrachten en het slappe gedrag van leerkrachten en schooldirecties, de begeleidingsdienst en de provincie. Oncontroleerbare en niet conflictueuze oorzaken als drukte en onderwijsveranderingen werden daarentegen dankbaar genoemd. De hypocrisie heeft jaren geduurd en aantasting van de leerdoelen Fries kon niet uitblijven. Deze uitvlucht is gemakkelijker dan het steken van handen in eigen boezem.

Intussen doet de Feriening Frysk Underwiis een beroep op provinciale staten om niet met de nieuwe leerdoelen in te stemmen. Een veelzeggend verzoek omdat niet alleen gs, maar ook provinciale staten de misère jarenlang hebben gedoogd en dus mede schuldig zijn aan de verloedering van het Fries en de vlucht naar de nieuwe, vrijblijvende doelen. De Feriening zoekt haar heil bij in feite een laakbare tegenstander. Och Fryslân. Hebben provinciale staten een konijn in de hoed?

Stiens, Jelle Breuker

Boarne: Leeuwarder Courant

05-02-2005, Talen sterven niet uit, mensen verlaten een taal

door Martin van der Laan
Hoe sterven talen uit? Verkeerde vraag, zou socioloog Abram de Swaan zeggen, een vraag waarin het sentiment doorklinkt van die arme panda of korenwolf. Talen sterven niet uit, mensen verlaten een taal. “Simpelweg door te besluiten haar niet meer te spreken. Hun kinderen horen die taal minder, een andere steeds meer, en anderhalve generatie verder is de oude taal verdwenen”, vat prof. dr. P.C. Muysken, hoogleraar algemene taalwetenschap in Nijmegen, droog samen.

Maar vanwaar het besluit om de moederstaal op te bergen: doen taalverlaters dat vrijwillig of onder dwang? “Nog zo’n vraag, wat noem je dwang”, reageert Muysken, “Veel Afrikaanse stammen sloten zich vrijwillig aan bij het grotere geheel. In Zuid-Amerika – Brazilië en Bolivia – trokken mensen om economische redenen naar de steden en gaven hun taaltje op voor de meerderheidstaal. Om een kans te maken. In goede verstandhouding ging dat niet altijd, maar onder dwang?

Van hogerhand een taal opleggen, werkt niet. Onderdrukte talen houden het vaak erg lang vol, binnenskamers. “Er zijn subtieler mechanismen die de teloorgang van een taal in gang zetten, “Verplaatsen we ons naar Friesland. Je kunt niet zeggen dat er sterke druk wordt uitgeoefend om het Fries vaarwel te zeggen. Maar in die ogenschijnlijke balans komt het Nederlands toch geleidelijk boven, mede doordat meer Nederlandse taalconstructies in het Fries terechtkomen. Sommigen vinden het niet oorspronkelijk meer: en zo kachelt het Fries achteruit.”

Geeft de zichtbare of soms stille dominantie van een cultuur dan de doorslag? Toch niet, denkt Muyskens. “Ik denk eerder het geld. In Spanje bijvoorbeeld staat het Catalaans er veel beter voor dan het Galicisch. Het Catalaans prijkt zelfs 37ste op de lijst van  internettalen. Knappe prestatie voor zo’n dialect. Maar zo vreemd is het niet: Catalonië is rijk, Galicië straatarm.”

Als de economie over het taallandschap regeert, hebben wij dan wel echt wat te vrezen van het oprukkende Engels? “Nee. Ik hoor nog een hoogleraar Nederlands in 1966 verkondigen dat in 2000 onze taal verdwenen zou zijn. Ik zie alleen maar tegenbewegingen, zoals meer investeringen in Nederlandse taaltechnologie en spraakherkenning.”

En dan nog: we zijn bang dat Nederlands op den duur geen wetenschapstaal meer is, met al dat Engels op scholen en universiteiten. Maar is onze taal dat dan ooit geweest? Tweehonderd jaar geleden schreven we in het Frans. Die cultuur zette ook niet door. Nee, zolang wij er zo voor pleiten dat migranten vooral Nederlands moeten leren, vergroten we de kansen van onze taal. Nederlands als tweede taal zit in de lift. Er zijn tal van buitenlandse studenten die behoorlijk Nederlands spreken. Op de universiteit kunnen ze met Engels terecht, maar daarbuiten? Ze merken het vanzelf, met Nederlands is het veel leuker uitgaan in de stad.”

08-01-2005, Ynlieding fan Hindrik ten Hoeve, Earste-Keamerlid Onafhankelijke Senaatsfractie (OSF), by de ‘nijjiersgearsit' fan de FNP yn Oentsjerk

In nijjiersgearsit is einliken net in gelegenheid om al te serieus te dwaan, mar doe't ik weromtocht oan it lêste healjier yn de Keamer, betocht ik dêrby dat de behanneling fan it Kaderferdrach beskerming nasjonale minderheden ien fan de hiel seldsume gelegenheden west hat wêrby't yn de Keamer eksplisyt praat is oer de Friezen.

Sûnder no fierder djip op dat kaderferdrach en de wat absurdistyske behanneling dêrfan yngean te wollen (dêr ha jim ek yn de krante wol wat oer lêze kinnen), kaam ik dêrtroch dôchs ta gedachten dy't wol wat serieus miend binne.
It bestean fan in minderheid, dus ek fan it Fryske folk, hinget fansels net ôf fan de erkenning troch de steatsoerheid, mar sa'n erkenning as minderheid is wol maklik, want men kin jin dêrop beroppe en der rjochten oan ûntliene. Yn de diskusje yn de Keamer kaam dêrby de fraach nei foaren fan ‘wa kin dêr dan einliks rjochten oan ûntliene' of wol, ‘wa is einliken in Fries'? Dat is fansels net wetlik fêst te stellen, want de wetten (net allinne by ús, mar oeral) regelje wol it steatsboargerskip (Nationaliteit : Nederlandse!!), mar net it hearren ta in ‘naasje' (de echte ‘nasjonaliteit'). It hearren ta in naasje kin by definysje net oars bepaald wurde as troch it ‘jin bekennen ta in naasje'. Dus: wa heart ta it Fryske folk? Dy't sels fynt dat er Fries is.

Wa bekent him dan ta it Fryske folk?
In kollega-keamerlid sei tsjin my: Der binne aanst mear rjochten foar de Friezen as dat der Friezen binne. En dat idee is net iens sa gek as je de alarmearjende berjochten oer it hieltyd lytser wurdende tal Fryskpraters hearre.
Dus wa bekent him ta it Fryske folk? Dy fraach is belangryk foar de ynhâld fan it kaderferdrach, want oer wa giet it ferdrach einliks? Mar dy fraach is ek belangryk foar de FNP. Want dy fynt har útgongspunt yn it bestean en it belang fan it Fryske folk. En der komt aanst in diskusje oer in nij begjinselprogram, dus wy meie wolris by dizze fraach stilstean.
As der gjin Friezen mear binne, dan is der gjin nasjonale minderheid Friezen mear en wurket de FNP ek nearne mear foar!
Fryskpraters hearre ta it Fryske folk – dy fine dat sels yn 'e regel ek. Wy meie dus net de eagen slute foar it feit dat de oerdracht fan de taal nei de folgjende generaasje wat langer wat mear gefaar begjint te rinnen. Mar, twa dingen:
- wy hoege ús dêr net sa mar by del te jaan, en
- ek al soe dat wol trochgean, dan betsjut dat noch net dat der aanst gjin Frysk folk mear is.

Earste punt. Net by deljaan! De FNP hat fan syn ûnstean ôf frege om eigen foech, autonomy, foar saken fan taal, kultuer en ûnderwiis. En, litte wy dêr mar dúdlik yn wêze, fan it ûnderwiis moat it komme! Wêr't it folken slagget om har taal ta algemiene taal te meitsjen, dêr dogge se dat troch foar te skriuwen wat der op skoalle leard wurde moat. Wy dogge dat net. Wy méie op skoalle fan alles, mar wy moatte neat en dus bart der ek neat. De FNP freget selsbestjoer op it mêd fan ûnderwiis om wòl foarskriuwe te kinnen. Foarskriuwe hoefolle en hoe faak oft der oan Frysk dien wurde moat. Dat liket my logysk. De minister docht dat net, hoecht dat ek net dwaan. Wy moatte dat sels dwaan. Mar dat moatte wy dan wol wolle. En doarre. De FNP mei dêr wolris fûler posysje yn kieze as dat wy wend binne. En net, sa as no krekt it Berie foar it Frysk blykber útsprutsen hat, ús mar deljaan by de besteande situaasje en mar besykje om der it bêste fan te meitsjen. De besteande situaasje op it stik fan ús ûnderwiis is net en wurdt net in stipe foar it Frysk! Wy preekje net de revolúsje, mar op dit punt moat der al wat oars barre as mar gewoan trochgean mei ús o sa leaf Frysk taalbelied!

Twadde punt. Ek ien dy't net Frysk praat, kin ta it Fryske folk hearre. De Ieren fiele har Ier, ek al prate se de taal fan de aartsfijannen, Ingelsk (yn de EU binne it no gjin fijannen mear, fansels, mar it sentimint libbet likegoed noch wol!). De Fryske identiteit libbet yn East-Fryslân, ek al wurdt der sûnt 1500 al gjin Frysk mear praat. De FNP is der foar it Fryske folk, oft dat no Frysk praat of dat it syn taal ferlern hat. Dat moatte wy ús ek bewust wêze.

It Frysk, de taal, is de dúdlikste útdrukking fan ús hearren ta it Fryske folk. Wy sille dus it uterste dwaan moatte om de taal libben te hâlden. Mar wy moatte tagelyk ek fierder sjen kinne, it ‘Fryske' sjen wolle by guon dy't de taal kwyt binne. De FNP moat der ek ta bydrage kinne en wolle, krekt om dêr ek de Fryske mienskip en de Fryske identiteit yn stân te hâlden. Of miskien wol fannijs ta libben te bringen. En miskien moatte wy dêrfoar sels wol fierder sjen wolle as de provinsje Fryslân. Want wy binne op 't lêst ek net in Frysk-provinsjale partij, mar in Frysk-nasjonale partij. Wy binne gjin Gemeente- en Provinsjebelangen dy't foar har eigen grûngebiet it bêste beskreppe wolle, mar in partij dy't syn djipste motivaasje fynt yn de oertsjûging dat yn it nije Europa ek de Fryske identiteit in werkenber diel fan dat grutte gehiel wêze moat. En dat giet boppe de provinsjegrinzen út.

05-10-2004, Fries wêzen is saak fan fielen en wollen

Wa is Fries? Dy fraach leit Earste-Keamerlid Alfons Dölle ús foar. It andert is noch net sa maklik.

Yn de LC fan 25 septimber waard troch kollega Earste-Keamerlid Alfon Dölle de fraach steld: ‘Wie is Fries?’. Dat is in fraach dy’t foar ús yn de deistige omgong net hiel faak belangryk is, mar dy’t yn diskusjes dochs wolris in inkelde kear nei foaren komt. Ien dy’t nei Fryslân komt te wenjen, is net direkt in Fries, dêr binne wy it gau oer iens. Dat fine de minsken sels yn ’e regel en de buorlju en doarpsgenoaten fine dat ek.

Mar as ien hjir al langer wennet, Frysk leard hat en ek op oare wizen dúdlik makket dat er ‘derby hearre wol’ wat dan?  Sizze wy dan: ‘Hy/sy komt net út Fryslân?’ Of sizze wy: ‘Hy/sy komt net út Fryslân, mar hy/sy is in echte Fries wurden?’ Dat lêste fansels.

Fries wurde je dus net troch yn Fryslân berne te wêzen of út Fryske âlden berne te wêzen of troch Frysk as memmetaal te hawwen. Dat binne allegear dingen dy’t helpe kinne om je as Fries te fielen, mar dat net garandearje. Fries wêzen is dus net troch bloed beskaat, mar úteinlik troch jins eigen fielen en wollen. Dy’t Fries wêze wol mei de oare Friezen en dat ek sjen en merke lit, heart by it Fryske folk.

Wy wisten dat fansels allegear al lang. Dus wêrom is de fraach san sa belangryk? Wolno, Dölle stelt de fraach yn it ramt fan syn ferhaal oer it ‘kaderverdrag bescherming nationale minderheden’ dat op 12 oktober [2004] yn de Earste Keamer behannele wurde sil. Nederlân sil dat ferdrach goedkarre en dêrby fêststelle dat yn Nederlân de Friezen de iennige ‘nationale minderheid’ binne. 

En dat betsjut dat de Friezen dan rjocht hawwe op de beskerming dy’t it ferdrach garandearret. En dy beskerming is alderearst beskerming fan persoanen dy’t ta de minderheid behearre, sadat it yndied belangryk liket te wêzen wa’t dat dan binne.

Dochs makket it feitlik neat út oft wy it oer it antwurd op dy fraach iens wurde kinne of net. De persoanlike beskerming dy’t de steat op grûn fan it ferdrach biede moat oan leden fan in minderheid, rikt net fierder as de garânsje fan de rjochten dy’t ek yn it Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens (en dêrtroch meikoarten ek yn de ‘Europeeske grûnwet’) fêstlein binne.

En ek yn ús eigen Nederlânske Grûnwet, nammers. Want dan giet it oer dingen as nondiskriminaasje, frijheid fan ferieniging, fan leauwen, fan mieningsutering. En bygelyks ek om ‘vrijelijk en zonder inmenging zijn minderheidstaal te gebruiken, in het privéleven en in het openbaar, mondeling en in geschrifte’.

Der moat by sein wurde dat it ferdrach dochs in bytsje fierder giet as allinne mar it takennen fan minskerjochten oan de ‘persoanen’ dy’t diel útmeitsje fan in nasjonale minderheid. It fedrach seit ek: “De partijen verplichten zich ertoe de omstandigheden te bevorderen die voor personen die tot nationale minderheden behoren, noodzakelijke zijn om hun cultuur in stand te houden en tot ontwikkeling te brengen en om wezenlijke elementen van hun identiteit, te weten hun godsdienst, taal, tradities en cultureel erfgoed, te bewaren”.

Dat is ek formulearre as in rjocht fan persoanen, mar feitlik giet it om in kollektyf rjocht: it rjocht fan de minderheid om stipe te krijen fan de oerheid, de steat, om har kultuer yn stân te hâlden. Dus bygelyks stipe foar de minderheidstaal yn it ûnderwiis en op radio en televyzje. As Nederlân it ferdrach goedkart en dêrby ‘de Friezen’ oanwiist as minderheid, is Nederlân ek ferplichte om “de omstandigheden te bevorderen ... ensfh”.

Konklúzje: de fraach dy’t kollega Dölle stelt, liket op it earste gesicht fan belang te wêzen om int ferdrach dat aanst goedkard wurdt, ek echt tapasse te kinnen. Mar feitlik is dat hielendal net it gefal.

De Dútsers hawwe altiten sein: Dútser is dy’t fan Dútske ôfstamming is. De Frânsen hawwe wetlik fêststeld dat elts dy’t it Frânske steatsboargerskip hat, allinne mar Frânsman wêze kin en neat oars. Beide oanpakken foldogge net. Lit ús mar moai yn de praktyk oanfiele wa’t Fries is en wa net.

HINDRIK TEN HOEVE,
lid Earste Keamer foar de OSF

Boarne: Leeuwarder  Courant (‘TE GAST’), 05-10-2004

04-10-2004, Fries

Dat België een tweetalig land is met een Nederlands, een Frans en een tweetalig gebied Brussel, weet iedere Nederlander. Minder bekend is waarschijnlijk het bestaan van een derde, Duitse taalgemeenschap in België, namelijk het gebied Eupen-Sankt Vith in het oosten van de provincie Luik. De Duitstalige gemeenschap telt amper 70.000 inwoners in de twee genoemde kantons, die samen eveneens een gerechtelijke entiteit vormen en over een eigen raad en regering beschikken. Het Duits is een van de drie officiële talen van België, een officiële taal van het Waalse Gewest en de officiële bestuurstaal in Duits Oost-België.

Hoe zit het met de positie van het Fries, vroeg ik mij af. Zijn de Nederlandse reispaspoorten en persoonsbewijzen overal voorzien van een Nederlandse en een Friese tekst? Spreekt de koningin bij officiële toespraken steeds een woordje Fries? Kunnen Friezen overal in Nederland bij de politie verklaringen in het Fries afleggen? Beschikken de Friezen over alle bevoegdheden voor bijvoorbeeld taal en onderwijs? Is de webside van de Nederlandse overheid volledig tweetalig Nederlands-Fries?

Europa is misschien voorlopig een brug te ver, maar Nederland kan op nationaal niveau het Fries tot volwaardige tweede landstaal verheffen en voorstellen dat het Fries en het Luxemburgs ook op Benelux-niveau worden erkend.

Ternat (België), Willy van Cauwelaert

März 2004, Die Friesen in Deutschland
 
Vorwort
Das Rahmensübereinkommen des Europarates zum Schutz nationaler Minderheiten ist in der Bundesrepublik Deutschland seit dem 1. Februar 1998 in Kraft: mit ihn wurden vier nationale Minderheiten anerkannt. Dies sind die dänische Minderheit, die Friesen in Deutschland, die deutschen Sinti und Roma sowie das sorbische Volk. Die Sprachen dieser Minderheiten werden durch die Charta der Regional- oder Minderheitensprachen des Europarates geschützt, die in Deutschland seit dem 17. Januar 1998 in Kraft ist.

Nach Artikel 6 Absatz 1 des Rahmenübereinkommen ist die Bundesrepublik Deutschland als eine der Vertragsparteien verpflichtet, den „Geist der Toleranz und des interkulturellen Dialogs“ zwischen der Mehrheitsbevölkerung und den nationalen Minderheiten zu fördern. […]

Otto Schily,
Bundesminister des Innern

Grußwort
[…] Nationale Minderheiten sind Gruppen deutscher Staatsangehöriger, die in Gebiet der Bundesrepublik Deutschland traditionell – teilweise Jahrhunderten – heimisch sind und in ihren angestammten Siedlungsgebieten leben. Sie unterscheiden sich vom Mehrheitsvolk durch eigene Sprache, Kultur und Geschichte, also eigen Identität. Dies sind die dänische Minderheit, die Friesen in Deutschland, die deutschen Sinti und Roma sowie das sorbische Volk. […]

Jochen Welt,
Beauftragte der Bundesregierung für nationalen Minderheiten in Deutschland

Die Friesen in Deutschland

Geschichte
Die Friesen als Volk der Küstenregion an der Nordsee sind etwa seit Beginn der modernen Zeitrechnung bekannt. Westfriesland und Ostfriesland werden von den Friesen besiedelt, soweit die geschichtlichen Quellen zurückreichen. Die Saterfriesen stammen von solchen Ostfriesen ab, die zwischen 1100 und 1400 die von Sturmfluten verwüstete Nordseeküste verließen und sich etwas südlicher im bereits von Westfalen besiedelten Saterland niederließen. Nordfriesland war seit der Zeit der Völkerwanderung zunächst nicht besiedelt. Das friesische Sprachgebiet erstreckte sich im frühen Mittelalter etwa von der Rheinmündung bis zur Weser.

Es sind – vermutlich bereits im 7. und 8. Jahrhundert – Friesen gewesen, die in einzelne Gebiete Nordfrieslands zuwanderten. Weitere Siedler ließen sich im 11. und 12. Jahrhundert in den Marschen nieder. Das alte Nordfriesland bestand aus lose miteinander verbundenen Verwaltungsbezirken. Nordfriesland gehörte bis 1867 zum Königreich Dänemark, dann bis 1871 zu Preußen, danach mit Preußen zum Deutschen reich.

Sprache und Siedlungsgebiet
Das Friesische ist kein deutscher Dialekt, sondern eine eigenständige Sprache. Es gehört wie Englisch, Niederländisch und Deutsch zur westgermanischen Sprachengruppe. Die Sprache gliedert sich in drei Zweige:

- Westfriesisch ist in der Provinz Friesland im Königreich der Niederlande verbreitet und wird
  von etwa 400.000 Menschen gesprochen.

- Ostfriesisch ist im ursprünglichen Kernland ausgestorben, hat sich aber außerhalb
  Ostfrieslands im Saterland (Bundesland Niedersachsen) erhalten und ist als Saterfriesisch für
  knapp 2.000 Menschen die Muttersprache.

- Nordfriesisch wird an der Nordwestküste des Bundeslandes Schleswig-Holstein sowie auf
  der Insel Helgoland von annähernd 10.000 Menschen gesprochen.

Die friesische Volksgruppe in Schleswig-Holstein
Das Sprachgebiet der Nordfriesen umfasst den Westteil des Kreises Nordfriesland, Bundesland Schleswig-Holstein, einschließlich der vorgelagerten Inseln Sylt, Föhr, Amrum und einiger Halligen sowie die zum kreis Pinneberg gehörige Insel Helgoland. Die Sprache besteht aus zwei Dialektgruppen, und zwar dem Insel- und dem Festlandsnordfriesischen. „Hochburgen“ des Friesischen sind die Gemeinde Risum-Lindholm auf dem Festland, vor allem aber der Westen der Insel Föhr.

Seit dem Beginn des 19. Jahrhunderts wurde Nordfriesisch zunehmend als Schriftsprache verwendet. Für die Hauptdialekte liegen Wörterbücher und Sprachlehren sowie zahlreiche literarische Werke vor. An 25 Schulen wird friesischer Unterricht erteilt (Stand: Schuljahr 2002/03), allerdings weit überwiegend lediglich an den Grundschulen. An den Universitäten Kiel und Flensburg kann Friesisch studiert werden: in Kiel erarbeitet die Nordfriesische Wörterbuchstelle lexikalische Werke für den wissenschaftlichen und praktischen Gebrauch. Zunehmend berücksichtigt wird die friesische Sprache in Kindergarten.

Im öffentlichen Leben wird der friesischen Sprache seit einigen Jahren mehr Aufmerksamkeit gewidmet. Seit dies 1997 erlaubt wurde, haben mehrere Gemeinden ihre Ortstafeln zweisprachig in Deutsch-Friesisch gestaltet. In vielen Orten gibt es schon lange friesische Straßenschilder. Mache Standesämtner ermöglichen es Hochzeitspaaren, sich auf Friesisch trauen zu lassen. Gelegentlich werden Gottesdienste auf Friesisch gehalten.

Die Saterfriesen in Niedersachsen
Das Saterland ist eine selbstständige Gemeinde im Nordwesten des Landkreises Cloppenburg (Bundesland Niedersachsen). Es grenzt im Norden und Westen an die Landkreise Leer und Emsland und umfasst die vier Dörfer Strukelje (Strücklingen), Romelse (Ramsloh), Skäddel (Scharrel) und Sedelsbierich (Sedelsberg). Das vom Moor umschlossene Gebiet wurde zwischen 1100 und 14000 von Ostfriesen besiedelt. Im Unterschied zum größten Teil der Ostfriesen ist die Bevölkerung überwiegend katholisch.

Das Saterfriesische ist keine niederdeutsche, sondern eine friesische Mundart, und zwar der letzte Rest altostfriesischen Sprache. Über diese schrieb der ostfriesische Rechtsgelehrte Ubbo Emmius (1547-1625): „ … die friesische Sprache selbst hat nach den Gegenden mannigfache Unterschiede. Im Ganzen hat die Sprache mit der englischen Sprache so viel Verwandtschaft und Ähnlichkeit, dass sie an keine Sprache überhaupt von anderen Völkern, auch nicht von benachbarten, näher herankommt … Sie hat einen häufigen Zusammenstoß von Vokalen und eine zahlreiche Mannigfaltigkeit an Diphthongen, so dass ihre Aussprache manchmal schwierig ist und ihre Schreibweise noch schwieriger. Daher gibt es so selten Denkmäler dieser Sprache in Büchern …“

Heutzutage ist bei den Saterfriesen schrittweise eine Verstärkung des Gebrauchs der friesischen Sprache festzustellen. Dies macht sich vor allem an den Schulen bemerkbar. Großeltern sprechen vermehrt Friesisch mit ihren Enkelkindern. In den letzten Jahren sind die Saterfriescn sich zunehmend der Einzigartigkeit ihrer Sprache bewusst geworden.

Organisationen und Strukturen
Wichtige Träger für die Arbeit des friesischen Bewegung in Nordfriesland sind die mit unterschiedlichen Schwerpunkten arbeitenden friesischen Vereine. Als Dachorganisation dient der Frasche Rädj (Friesenrat, Sektion Nord e.V.), der die gemeinsamen Interessen der Nordfriesen nach außen vertritt. Er ist Mitglied im Interfriesischen Rat, der gemeinsamen Dachorganisation der West-, Ost- und Nordfriesen, und Mitglied im Minderheitenrat, dem Zusammenschluss der vier autochthonen Minderheiten  der Bundesrepublik. Weiterhin ist die friesische Volksgruppe in der Föderalistischen Union Europäischer Volksgruppen und in dem Europäischen Büro für weiniger verbreitete Sprachen vertreten. Der Frasche Rädj leistet seine Arbeit aus der Erfahrung, dass die personellen Menschenrechte ihre volle freiheitliche Kraft nur in einer konkreten kulturellen, gesellschaftlichen und räumlichen Umwelt entfalten, die die Menschen als Heimat erfahren, und in dem Bewusstsein, dass die Vielfalt der gewachsenen Kulturen, der ethnischen Wurzeln und der Sprachen zum Reichtum des europäischen Erbes gehören.

Als friesische Vereine für ganz Nordfriesland wirken der Nordfriesische Verein, der mit zahlreichen ihm angeschlossenen Vereinigungen etwa 4.800 Mitglieder umfasst, und die Friisk Foriining (bis 2003 Foriining for nationale Friiske) mit etwa 600 Mitgliedern.

Als zentrale wissenschaftliche Einrichtung in Nordfriesland mit der Aufgabe der Förderung, Erforschung und Dokumentation der friesischen Sprache, Geschichte und Kultur arbeitet das Nordfriisk Instituut. Es unterhält unter anderem eine Fachbibliothek und einen Verlag.

Zur Vertretung der Interessen der Saterfriesen arbeitet der Seelter Buund (Heimatverein Saterland) gemeinsam mit den Nordfriesen in dem deutschen Komitee des Europäischen Büros für weniger verbreitete Sprachen und in dem interfriesische Rat.

Die friesische Volksgruppe hat nach Artikel 5 der schleswig-holsteinischen Landesverfassung „Anspruch auf Schutz und Förderung“. Die Verbindung zu den politischen Entscheidungsträgern gewährleistet das 1988 eingerichtete Gremium für Fragen der friesischen Landtag. Dem Gremium unter dem Vorsitz des Landtagpräsidenten gehören Vertreter  der Landtagfraktionen, Bundestagabgeordnete, die Minderheitenbeauftragte der Ministerpräsidentin sowie Vertreter des Friesenrates an.

Boarne: Nationale Minderheiten in Deutschland, Berlin: Bundesministerium des Innern, März 2004, s. 1-3, 10-13 [www.bmi.bund.de].

26-11-2003, Plattdütskbüro / Tweesprakig is hunnert

Welke Spraken?

Wenn Kinner tweesprakig worden sölen, bruken se in `t Olldag völ Kuntakt mit twee Spraken. Dat kann wesen, dat de een Spraak in Huus proot word, de anner in d` Kinnergaarn of in d` School (Butenlanners, Plattdütsken). Of in de Nahberkuntrei of dat Nahberland word en anner Spraak proot, un dat Kind kummt daar faak hen (Oostfreesland - Nederland).

Mennig Ollen menen, dat hör Kind mögelkst froh Engelsk lehren sall, wiel dat en wichtigen Spraak för de Welt is. För dat tweesprakig Upwassen un de Lehrvördelen, de dat Kind daardör hett, is dat eendoont, welke Spraak de tweede Spraak is. Engelsk dee dat Kind blot in d` Kinnergaarn of in d` School hören - un dat meest neet faak genoog. Plattdütsk kann dat Kind in en tweesprakigen Region as Oostfreesland elke Dag ok buten de School of Kinnergaarn hören.

De modern Methoden för Sprakenlehren seggen, dat Kinner egenstännig mit de Spraak umgahn lehren sölen, neet alltied van en Mester anleit. Butendeem sull de Kuntakt mit Proters ut all Ollersgruppen, mit Mannlü un Froolü, mit Minsken ut verscheden Beropen daar wesen, dat dat Kind de Spraak van all Kanten kennen lehren kann. All dit kann dat Kind mit de Regionalspraak lehren, man neet mit Engelsk.

Un bi d`Arbeid? Well in Oostfreesland blifft, mutt daar to over 80% mit reken, dat he bi d` Arbeid up Plattdütsk stött, bi Arbeidskollegen of bi d` Kunnen, un för knapp 50% is dat nödig, dat se Platt tominnst good verstahn könen.

26.11.2003

31-10-2003, Kwaliteit

De lêste wiken wurdt der wakker wat skreaun oer de kwaliteit fan it Nederlânsk. It is allegearre begûn mei twa of trije heechleararen, dy’t útholden dat men taalferoaring as natuerferskynsel beskôgje moat. Bywannear’t in mearderheid of in grutte kloft lju net mear wit wat ‘goed’ is, dan moat men sa’n ‘fout’ goed rekkenje. En is dan geef Nederlânsk wurden. Demokrasy.

Fansels kaam der ferwar en ek in kommentaar yn dizze  krante gie der op yn. Spitigernôch is dizze diskusje noch net oerbrocht op de sitewaasje mei it Frysk. Fryske taalkundigen en taalkenners hawwe har blykber de bek tichtbûn. Ik frege in pear fan dy mannen.

Hawwe jimme it sjueryrapport fan de Rely-priisfraach yn it oktobernûmer fan Hjir ek lêzen? Gjin antwurd, se swijden. Gjin wurd oer taalgebrûk, sei ik, Fryske literatuer hat blykber neat mear mei de Fryske taal te meitsjen. As it wat op it Frysk liket, fûn de sjuery it al lang goed, se hiene hiel oare kritearia om in priis ta te kennen. Wy wiene it der oer iens, dy sjuery’s dat is wat. En it Frysk fan dat rapport soe yndertiid fan myn learaar Frysk ek lang gjin foldwaande krigen hawwe.

Dat iene lange gedicht mei de titel In mankelike man seit himsels in frije fûgel ta, kin men fan alles fan sizze. Ik kom lykwols mar amper fierder as dat it op in gedicht liket. As ik dan lêze moat dat in hege fûgel wis fleant, is it my oer. En as it no rymje moast op hy geant, dan wie it noch wat, mar trije fjouwer kear.

As suver elkenien fleant seit, wêrom soest dan noch oan fljocht fêsthâlde. Ik koe it tsjinargumint. Flean op, sei ’k. Taalnoarm sit, sa’t skynt, ek al ûnder de kwint fan de faksistyske demokrasy, dêr’t dommens en ûnkunde likefolle rjocht hat as neitinken en kennis. Ik moast my net drok meitsje, ferkeard foar it hert, seine se.

It fertutearzjen fan it Nederlânsk wurdt wol taskreaun oan in te min oan eigenwearde en oan it idee dat de iene minske net minder is as in oar. De lêste is grif wier, mar dat hâldt net yn dat elkenien ek gelyk is. Ieuwenlang hawwe skriuwers flyt dien op har ark, de taal. Ieuwenlang hawwe lêzers ek war dien om troch de taal in sa goed mooglik eigen byld te meitsje oer wat in skriuwer skreau.  

Under fierwei de measte Friezen is de taalbehearsking tige meager wurden. Men sjocht dat oan de taal fan de Rely-priiswinders. Slopankelich Frysk mei wat wurdboekwurden, dat, yn de fersen, fermomkape wurdt mei imitaasje-Kouwenaar-byldspraak.

Hoe slim oft it konstatearjen my ek falt, it is it ûnderwiis. Elke maatskippij kriget de skoalle dy’t er fertsjinnet. Fernijing op fernijing, idee op idee, didaktyk op didaktyk, it hat de kulturele wearde fan de skoalle nei de barebysjes holpen. Mei it biedwurd it bern sintraal, hoe dierber ek, sil it allegearre begûn wêze. Bern moast men net lestich falle mei slimme saken.

Literatuer út de foarige ieu is âld, der ha je neat mear oan. Gedichten? Flauwekul of it moat maklik rymje. Wat berneboekjes, foaral mei bylkerige plaatsjes, is al moai genôch. En dat wylst krekt literatuer in briedplak foar jins etysk hâlden en dragen is. Lêzen makket jin ta minske.

Skriuwers, sjoernalisten, skoallju, alle minsken dy’t taal brûke, moatte noed stean foar de kwaliteit, de fariaasjes en de nuânse yn har taalgebrûk. Wy hawwe mei-inoar de noed fan de taal. It giet net om âldfrinzichheden, puristyske neologismen of it byldhoude massyf iken fan in Douwe Tamminga. In âld útsakke stoel moat ferfongen wurde, mar in noch goede ferroalje foar in modernistyske trijepoat dêr’t men mar amper op sitte kin of men giet der troch, is noch helte slimmer. En al tinkt – as der al tocht wurdt – de mearderheid dat it wol wat makliker, simpeler, mei minder wurden en populêrder kin, myn lytse minderheid sil kieze foar gefoeligens, rykdom en byldzjende poëzij.

KAREL F. GILDEMACHER

05-09-2003, Kreative twataligens frege, ek yn Skarsterlân

It is hjir al faker skreaun: men hat in lijenswei te gean om politisy en amtners oan it Frysk lêzen te krijen, om fan it Frysk skriuwen mar net te praten. Al sûnt it begjin fan de jierren tachtich wurdt der tige hoeden wurke oan de ynfiering fan it Frysk yn it bestjoerlike ferkear. ‘Fan Geunst nei Rjocht’, hjitte yn 1985 de earste provinsjale taalnota. De provinsje stie der doe noch poer allinnich foar: ien amtner moast de ynfiering yn de gemeenten begeliede. Hy hat letterlik tsjin de stream op roeie moatten.

Mar sûnder fertuten is dat krewearjen net bleaun. Mei fallen en opstean is der sûnt yn in tal gemeenten (13 oant no ta) in taalbelied ûntwikkele. De twa kaaibegripen dêr’t it om draait, lykberjochtiging (it Frysk hat likefolle rjochten as it Hollânsk) en lykweardigens (it Frysk moat lyk behannele wurde) binne no ek ferankere yn de Bestjoersôfspraak dy’t de provinsje mei it ryk makke hat, en yn it Europeesk Hânfêst foar regionale en minderheidstalen, dat troch it Nederlânsk regear ûndertekene is.

Mei oare wurden, de fûneminten binne lein, it hûs dêr’t it Frysk en it Hollânsk neist inoar yn wenje kinne, kin oplutsen wurde en yn de fanâlds Frysksinnige (greide)griterijen stiet dat hûs der (omtrint) al. Mar der binne ek gemeenten dêr’t it hûs gjin hâld fynt yn de sompige grûn. Dat lêste is it gefal yn Skarsterlân.  

De trije grutte partijen yn de ried, CDA, PvdA en VVD, sjogge it Frysk as in bongel oan ’e foet. Sawol foar har riedsleden, dy’t fierstente folle muoite hawwe soene om har troch de Fryske riedsstikken hinne te wrakseljen, as foar de amtners dy’t fierstente folle fan har kostbere tiid ferdogge mei it oersetten fan de Hollânske notysjes yn it Frysk.

De fraksjes dy’t mei-inoar de mearderheid yn de ried hawwe, wolle dan ek leafst sa gau mooglik alles wer ientalich Hollânsk. Dat soe dan ek jilde foar de Fryske personielsadvertinsjes.  De VVD helle dêrta de bekende âlde ko út de sleat: mei in Fryske advertinsje soene hja Hollânsktaligen bûtenslute: diskriminaasje!

It CDA wol it jild dat oan sokke advertinsjes útjûn wurdt, leaver brûke foar de Fryske kultuer. Dat is altyd de maklikste wei: jo wolle mei it Frysk sa min mooglik gedoente hawwe, mar net de skyn op jo lade dat jo wat tsjin it Frysk hawwe. Dat dan binne jo ree in dofke (Hollanners sizze fan ‘zoethoudertje’) te jaan oan bygelyks de Jouster nijjiersrevu fan de Fryske krite, of oar ûnskuldich fermeits lykas de Boerebrulloft of in Fryske kulturele jûn. Oarsoartige kultuer soe ’k yn Skarsterlân alteast net witte. Dan is it kristlik gewisse wer gerêst.

It kin fansels net heal sa wêze dat de minderheid yn de ried - de KristenUny (ek kristlik, mar konsekwint en net sa’t de wyn waait, waait it CDA-jaske) en de FNP (dy’t by de steateferkiezings de twadde partij yn Skarsterlân wurden is, tusken  CDA en PvdA yn) – har sa skandalich oan de kant reagje lit. Dêr kin yn it nije duale stelsel fan skieden ferantwurdlikheden it kolleezje fan b. en w. in grutte rol yn spylje. Dat kolleezje kin, om te begjinnen, ferwize nei it eigen taalbeliedsplan en de ried hâlde oan ôfspraken dy’t op heger (nasjonaal en Europeesk) nivo makke binne oer it brûken fan it Frysk neist it Hollânsk.

It kin fierder oanbefellings dwaan, dy’t in driigjende polarisaasje foarkomme. De nije provinsjale taalnota 2003-2007, ‘It fanselssprekkend plak fan it Frysk’, wiist dêrby it paad en wol ta op ‘kreative twataligens’. Dat wol sizze, beide talen soene folle faker bewust brûkt wurde moatte, rekken hâldend mei de groepen dy’t men berikke wol. Dus net as in hin sûnder kop stikken yn it Frysk oersette, mar it Frysk mei doel brûke, sá dat der in posityf effekt fan útgiet. Oare amtlike stikken, bygelyks deade oarderingen, wêrby’t krampeftich socht wurde moat nei Fryske ekwivalinten (bygelyks oer de ôffalstoffeheffing), meie om my wol yn de grutste rykstaal, as men de amtners dêrmei in deugd dwaan kin.

Mar it Frysk plan-út fersmite, om’t it te dreech wêze soe, is yn in twatalige gemeenten net oan ’e oarder. Foar riedsleden en amtners heart it Frysk in deagewoane funksje-eask te wêzen, en it ferlechje dat Frysktalige amtners sa min te krijen binne, giet anno 2003 net mear op. Elk kin op in AFUK-kursus gean. Set op ’e kennis fan it Frysk mar in grouwe bonus. Dan pronkje se der mei op har cv, en kinne jo har derop fergje.

PIETER DE GROOT [LC-redakteur]

Boarne: Leeuwarder Courant [‘DWERS’], 05-09-2003

Neiskrift FFU:
Wêrom’t it sompige Skarsterlân efkes yn ús ‘Swartboek’ moat, dat seit himsels. De Groot hat gelyk. Wy binne it lykwols net mei him iens dat it sykjen fan drege Fryske ekwivalinten foar amtlike stikken (lykas oarderings) erkend wurde moatte soe as in beswier om sokke stikken tenei allinnich mar yn it Hollânsk te hâlden. By lykweardigens giet it om de emansipaasje fan it brûken fan de Fryske taal en by lykberjochtiging om in folweardich plak foar it Frysk yn alle maatskiplike domeinen yn Fryslân. It Frysk heart benammen yn it domein fan de oerheid as kultuertaal brûkt te wurden. Oarderings en sa soene dus ek yn it Frysk moatte. Der binne net foar neat wurdlisten foar it offisjele ferkear (1989) en in juridysk wurdboek (2000) om de amtners te skewielen. En oars kin de Fryske Akademy (taaldatabank) har wol gerive. Geef amtlik Frysk is ek fan grut belang as foarbyld en model foar de opgroeiende generaasjes. It hat dus in emansipatoaryske en in edukative funksje.

08-05-2003, Frysk prate, ek al fersteane se it net

Leeuwarder Courant – Rindert Straatsma, politikolooch en FFU-bestjoerder, seit yn in ‘TE GAST’ (LC) dat de takomst fan it Frysk der benammen fan ôfhingje sil oft de Friezen har taal gewoan prate en skriuwe kinne. Se moatte har net bekroadzje hoege om de fraach oft eltsenien it wol ferstean en lêze kin. As nimmen foar it Frysk wei kin en it foar in protte beroppen in funksje-eask wurdt, sil it foar it ûnderwiis ek mear de muoite wurdich wurde om dêr goed en mear ûnderwiis yn te jaan. Lês fierder >>

16-09-2002, ‘Allochtonen dwingen Fries te verstaan’

LEEUWARDEN - Een verplichte taalcursus om het Fries te leren verstaan voor alle nieuwkomers uit het buitenland. Dit wil de Feriening Frysk Underwiis (FFU) laten invoeren als onderdeel van de Wet Inburgering Nieuwkomers. De vereniging vraagt het provinciebestuur om stappen in deze richting te zetten.

De FFU vindt dat gelijkberechtiging van de Nederlandse en Friese taal in deze provincie lijdt onder vrijblijvendheid, waar het nieuwe immigranten betreft. Vluchtelingen en asielzoekers moeten wel een taal- en inburgeringcursus volgen. Voor het Fries wordt hooguit gewezen op de bestaande mogelijkheden om een cursus te volgen.

De vereniging, die zich beijvert voor het Fries in het onderwijs, wijst op een aanbeveling uit 1999 om een cursus ‘Fries verstaan’ aan te bieden bij het inburgeringtraject. Dit werkt absoluut niet, zo schrijft de FFU aan gedeputeerden. Nieuwkomers volgen nu al zeer gebrekkig de Nederlandstalige cursussen: ze komen niet of maken de opleiding niet af.

De verplichting om de Friese taal te leren verstaan zou een minimumeis moeten zijn. Het liefst ziet de FFU ook dat nieuwkomers worden gedwongen de taal te leren lezen. Voor de toekomst van het Fries is het van groot belang dat ook inwoners van buitenlandse oorsprong medeverantwoordelijkheid leren dragen voor deze taal en cultuur, aldus de brief.

Boarne: Leeuwarder Courant, 16-09-2002

26-04-2002, Oersettings hawwe Fryske literatuer ferrike

Der is hiel wat út en yn it Frysk fertaald. De Fryske literatuer is der sûnder mis riker fan wurden. Oant 1914 ta waard it meast oerset út it Dútsk. Dêrnei is it oantal talen dêr’t proaza en poëzij fan yn it Frysk oerset waard, folle grutte wurden. It stiet te lêzen yn de bydrage fan Jelle Krol fan it Frysk Letterkundich Museum oan it Handbuch des Friesischen [sjoch ek by ‘Poadium’, 26-04-2006, Fassinaasje foar it Frysk is ieuwenâld].

Foar 1914 waarden foaral oersettings út it Heech- en Platdútsk publisearre. Soks hie benammen te krijen mei de sfear fan de literatuer dêr’t it dêr om gyng. It wiene almeast boeken dy’t yn it keunstgebiet fan de Noardsee spilen, lykas de Skimmelrider fan Theodor Storm.

Yn dy rige past ek de lette oersetting fan ‘The Riddle of the Sands’ fan Erskine Childers. Dy oersetting wie fan de hân fan Lieuwe Bouma en ferskynde fan 1977 oant 1979 as feuilleton yn Frysk en Frij. Yn de rin fan de jierren binne ek East- en Noardfryske skriuwers oerset.

Nei 1914 kaam der ek folle mear belangstelling foar wurk yn oare talen. Yn earste ynstânsje, nei 1915, hie dat in soad te krijen mei it opkommen fan de Jongfryske Mienskip. De Mienskip lei tige de klam op de sibskip tusken Friezen en Angelsaksen. Yn dy opfetting pasten ek oersettings út it Ingelsk.

Sûnt binne der hiel wat talen by kommen: it Nederlânsk (út soarte), mar ek de Skandinavyske talen, it Sineesk, Russysk en Yndianetalen.

It is lykwols opmerklik dat it foaral om fiksje giet. By de romans dy’t oerset binne, is der faken in relaasje mei Fryslân. Der is hast gjin non-fiksje by dy oersettings yn it Frysk. Alhoewol’t der lokkich ek útsûnderings binne, lykas de oersettings fan wurk fan Elie Wiesel, dy’t útjûn is troch de KFFB.

Boarne: Leeuwarder Courant, 26-04-2002

26-04-2002, Betsjutting fan wurd Friezen is riedsel

It wurd ‘Friezen’ komt alle dagen wer foar yn de krante en oare publikaasjes. Mar it is noch hieltyd net dúdlik, wat de namme eins betsjut. De germanist Elmar Seebold út München jout yn it Handbuch [sjoch by ‘Poadium’, 26-04-2006, Fassinaasje foar it Frysk is ieuwenâld] in oersjoch fan de nijste sân fan saken. De gelearden binne der noch hieltyd net út.

De âldste útspraak fan de namme moat sokssawat as Frieziën west hawwe, tinkt Seebold. Hy docht dy útspraak op grûn fan in krekte analyze fan de fermeldings fan Romeinen en Griken.

De Friezen wurde foar it earst neamd troch Plinius Secundus de Aldere (23-77). It tsjûgenis fan Plinius is, sa skriuwt Seebold, tige betrouber, omdat er net allinnich wittenskipper wie, mar ek as soldaat yn Fryslân west hat. Seebold jout in treflik oersjoch fan de fermeldings fan Friezen.

It âldste ferhaal, dêr’t Friezen yn neamd wurde, is opskreaun troch de Gryk Cassius Dio. It spilet yn 12 foar Kristus, mar it is pas opskreaun nei 200. Cassius Dio moat dus in âldere tekst ta syn beskikking hân hawwe. It ferhaal giet oer de fjildtocht fan de Romein Drusus.

Ut it oersjoch fan Seebold docht ek bliken, dat der yn de nammefermeldings fan de Friezen mooglik folle mear kontinuïteit sit as okkerjiers yn de Vrije Fries troch Jos Bazelmans steld is. En yn in tiid dat de Friezen kompleet weiwurden west hawwe soene, binne der dochs fermeldings, alteast neffens Seebold. De diskusje giet dus fierder.

Mar wat ‘Friezen’ no eins betsjut, dat makket dizze saakkundige ek net dúdlik. De namme kin Germaansk wêze, mar de kâns is grutter dat er Keltysk is of komt út in taal dy’t yn it gebiet fan it lettere Nederlân sprutsen waard, mar dy’t al ieuwen lyn weiwurden is.

Ien lyts bytsje helderheid jout Seebold al: it liket him mooglik, dat der in ferbân mei it wurd ‘frij’ bestiet. De Flaamske nammekundige Maurist Gysseling, dy’t Seebold net neamt, woe dêr ek al op ta. It soe wol eigenskip hawwe kinne: dat folk dat op terpen yn in troch hege feanen omsletten kustgebiet wenne, hat him mooglik hiel frij field.

26-04-2002, Fassinaasje foar it Frysk is ieuwenâld

Friezen hawwe oer oandacht fan bûten net te kleien. Al sûnt de klassike âldheid is der omtinken oan har jûn. No is der in Handbuch ferkynd oer alle mooglike aspekten fan it Frysk.

Friezen fine it somtiden wat frjemd, dat guon bûtenlanners sa’n opmerklike fassinaasje foar Fryslân kenne. Yn ús tiid hat it bliken dien mei de beneaming en ynset fan twa Sweden (Nils Ǻrhammar en Bo Sjölin) as heechlearaar Frysk. Wy soene ek Amerikanen as Marron Fort en Thom Johnston en de Skot Alastair Walker neame kinne. In pear generaasjes lyn spile de Dútser Theodor Siebs sa’n rol. 

Mar dy fassinaasje is folle âlder as de tweintichste ieu. Dy ynteresse is der sûnt de ûntjouwing fan it humanisme yn de wittenskip. Dat hat te krijen mei it feit dat de Friezen prominint foarkomme by klassike skriuwers as Plinius en Tacitus en lette by midsieuske auteurs as Beda en Bartholomaeus Anglicus.

By de útjouwer Max Niemeyer yn Tübingen is okkerdeis in mânsk boek ferskynd, dat meast yn it Dútsk, mar ek yn it Ingelsk, in ryk oersjoch jout fan alle mooglike aspekten fan it Frysk. It sil dúdlik wêze, dat ‘Fryslân’ yn dit boek in folle breder begryp is as de provinsje mei dy namme. Op twa kaarten is te sjen dat it giet om it gebiet tusken rûchwei Kennemerlân (de krite tusken Alkmaar en Haarlim) en de Deensk-Dútske grins.

It wiene krekt dy fermeldings by klassike auteurs dy’t wittenskippers benijd makken nei de Friezen, sa skriuwt Rolf H. Bremmer Jr. Hy is ien fan de tsientallen meiwurkers oan it hânboek, ferbûn oan wittenskiplike ynstituten yn Nederlân en Dútslân.

Ut syn artikel docht bliken dat de belangstelling foar Fryslân Europeesk wie: fan de Switser Conrad Gesner (1516-1565) en de Dútser Johannes Herold, dy’t yn 1557 de Lex Frisionum, de Fryske Wet út 802, publisearre, oant de Hollanners Jan van Vliet (1622-1666) en Lambert ten Kate (1674-1731).

Pas yn de tweintichste ieu hat de frisistyk ek in plak oan de universiteiten ferovere. De belangstelling binnen de frisistyk is yn de tweintichste ieu neffens Tony Feitsma ferskood fan it Aldfrysk nei de ûntwikkelings binnen de farianten fan it Frysk yn de moderne tiid.

It hânboek jout in ûnbidich tal feiten oer de sitewaasje by ús en yn de Fryske gebieten yn Dútslân. By dy feiten giet it net allinnich om sawol histoaryske as aktuele ûntjouwings yn de taal, mar bygelyks ek om adressen fan ynstituten en ferienings dy’t har mei it Frysk en de Fryske taalpolityk dwaande hâlde.

KERST HUISMAN

Boarne: Leeuwarder Courant, 26-04-2002

12-04-2002, Halbertsma en de posysje fan it Frysk

Der hat in tiid west dat it Frysk allinne mûnling funksjonearre. Joast Halbertsma karakterisearre dat yn 1829 sa: ‘De Friesche taal heeft nu ene lange reeks van eeuwen enkel als een luchtwezen, vlottende van de tong tot de oren, het aanzijn genoten’. Mar, ornearre Halbertsma, dêr koe it net mear mei ta. Want: ‘sedert de laatste jaren beginnen ook dezen (te witten: de bewoners van het platte land) meer te lezen, en laten door dat kanaal enige Hollandsche woorden binnen sluipen, voor welke de Friesche vormen onmerkbaar plaats ruimen. Na dit enige keren te hebben opgemerkt, vroeg ik mij zelven, of het niet mogelijk zou zijn deze grijze dochter der Germaansche oudheid nog enigen tijd het verder doorglippen te beletten? Althans om haar door het een of ander kunstmiddel nog wat zuiverder en langer te doen stand houden, dan zij, aan haar eigen lot overgelaten, doen zou? Ten dien einde kwam mij niets natuurlijker voor dan haar door het zelfde middel vast te houden, hetwelk de nabuur bezigt om haar te verdringen; namenlijk, van de spreektaal ene schrijftaal te maken, waarin vervloeiende of reeds vervloeide woorden opgenomen, en als vluchtelingen bij de uiterste tippen van den mantel nog teruggetrokken werden.’

Dat besykjen fan Halbertsma om it analfabetisme fan de Friezen yn har eigen taal te bestriden, hat fertuten dien. Troch de fersterking fan de Fryske sprektaal troch it skriftlik brûken fan de taal hat it Frysk it al aardich langer útholden as Halbertsma dat doedestiids ferwachte hie. En net allinne dat, mar mei’t hiel wat minsken leard hawwe om har eigen taal net allinne mûnling mar ek skriftlik te behearskjen, kin it Frysk hieltyd mear as in komplete en folwoeksen taal funksjonearje.

Hiel wat Friezen hawwe har der op eigen manneboet op útlein om har Frysk ek skriftlik eigen te meitsjen mei of sûnder help fan kranterubriken en ûnderwiisynstellingen. It is spitich dat it skoalle-ûnderwiis it noch te faak sitte lit. Frysk as ‘pret’-fak is no ienkear net genôch: ‘fun’ is moai, mar as it dêrby bliuwt, krijt gjin inkeld fak respekt, en dat jildt ek foar it Frysk. Men moat net tinke dat de jongerein fan tsjinwurdich neat mear echt leare wol. Ek yn dat opsicht wolle se earnstich nommen wurde.

Der is yn de njoggentjinde ieu mear bard op it mêd fan it Frysk. Der binne, yn neifolging fan Halbertsma, ferhalen skreaun en gedichten; ek bernelektuer en ferhannelingen op alderhanne mêd, it saneamde ‘saakproaza’. En der waard yn it Frysk songen en toanielspile. Foaral by toanielspyljen giet it net allinne om it mûnling mar ek foargoed om skriftlik Frysk. De toanielteksten moatte earst lêzen en út ’e holle leard wurde, en op sa’n manier hawwe ús foarfaars, as se toanielspilen, der aardich wat taal byleard. It risseltaat fan toaniel is net allinne ‘fun’, learing en keunst foar it publyk. By toaniel snijt it mês oan op syn minst twa kanten.

En datselde jildt foar oare foarmen fan taalgebrûk. Dat Bertus Mulder syn reklame foar ‘Baas boppe baas’ op kosten fan oare soarten fan taalgebrûk – en foaral fan it taallearen – liket my dan ek yrreëel en sels nuodlik ta. It Frysk kin, like min – of noch minder – as oare talen, ta mei it oanlearen en byhâlden fan ien aspekt fan taalgebrûk. Wy sille it hawwe moatte fan de wikselwurking tusken ferskillende soarten fan taalgebrûk en taalsoarch.

Tony Feitsma,
emearitus heechlearaar Fryske taal- en letterkunde

04-04-2002, Met het platteland verdwijnen ook de dialecten

PARKSTAD NEDERLAND

In de 21ste eeuw neemt de stad definitief bezit van het platteland. Stedelingen, boeren en buitenlui spreken straks hun eigen variant van het Algemeen Aanvaard Nederlands. Taalkundige Jan Stroop: ‘Er ontstaat een parkstad in de taal.’

Van onze verslaggever
Ben Wagendorp
AMSTERDAM

Jan Stroop, taalkundige en dialectoloog aan de Universiteit van Amsterdam, ziet met leedwezen toe hoe het onvermijdelijke zich voltrekt. Hij is nu eenmaal een liefhebber van het ABN, ‘de taal waarin je niet kunt horen waar iemand vandaan komt’. Ook de dialecten is hij zeer toegenegen. Maar ABN en dialecten, zegt hij, zullen verdwijnen. In Parkstad Nederland spreken we straks  ‘een soort mengvorm, een Algemeen Nederlands met regionale kleuring’.

Het AAN als veelkleurige eenheidstaal, de dood van het eenduidig ABN: de oude dichter Vondel keert zich om in zijn graf. Hij was in zijn Aenleidinge ter Nederduytsche dichtkunst (1650) een van de pleitbezorgers van een gecultiveerde eenheidstaal, waarin de boerse ai werd vervangen door de ei en de uu door de ui. ‘Deze spraak wordt tegenwoordig in ’s-Gravenhage, de Raadkamer der Nederlandse Staten en het Hof van de Stedehouder, en te Amsterdam, de machtigste koopstad ter wereld, allervolmaaktst gesproken, bij eenieder van goede opvoeding.’

Gedragen door grootgrondbezitters, dominees en officieren, ‘allemaal mensen uit het gewest Holland’, verspreidde de ‘Hollandse vernieuwing’ zich door de rest van de republiek. Het mooiste voorbeeld van taalkolonisering werd al in 1927 beschreven in De Hollandse expansie in de zestiende en zeventiende eeuw en haar weerspiegeling in de dialecten van G.G. Kloeke: de verovering van Het Bildt, een op kosten van Hollandse regenten ingepolderd gebied in noord-west Friesland. Daar gingen de Friese landarbeiders na verloop van tijd over op de taal van de Hollandse herenboeren, een ontwikkeling die van Het Bildt een Hollandse taalkolonie in het Friese maakte – wat het nog steeds is.

Maar een nieuwe taalkolonisering van het platteland door de stad blijft achterwege. De taal van Parkstad Nederland wordt niet bepaald door de koloniserende stedeling, maar komt volgens Stroop tot stand onder invloed van andere ontwikkelingen: het ineenvloeien van dialecten en ABN. Zo verandert Nederland, van een land waar ABN en dialecten naast elkaar bestonden en de meeste mensen landstaal én dialect beheersten, langzaam maar zeker in een land waar Algemeen Aanvaard Nederlands wordt gesproken.

Volgens Stroop zal op den duur van de Nederlandse dialecten niet meer overblijven dan ‘een accent, een klankkleur’. Het eigen idioom van de dialecten is al langer dan een eeuw aan erosie onderhevig en zal uiteindelijke sneven. ‘De oude klassieke dialecten zoals die rond 1900 bestonden, bezitten nu denk ik nog een kwart van de specifieke kenmerken. Bij de mensen van middelbare leeftijd tenminste. Bij jongeren nog minder.’

Stroop ziet twee ontwikkelingen die van Parkstad Nederland ook ‘een parkstad van de taal’ zullen maken. In de eerste plaats is sprake van convergentie van dialecten. Dat proces begon rond 1900. Stroop: ‘Rond dat jaar verscheen in veel plaatsen de tram. Die verbond plaatsen die daarvoor nooit contact met elkaar hadden en dat had natuurlijk invloed op de gesproken taal. Bovendien werd in 1900 de leerplichtwet van kracht, en ook dat had grote gevolgen.’

Ten tweede, zegt Stroop, evolueert het ABN en straks de opvolger van het ABN, namelijk het Poldernederlands, naar de dialecten toe. ‘Vroeger lagen de dialecten en het ABN mijlenver uit elkaar. Nu zie je al decennialang dat die twee uitersten naar elkaar opschuiven. De diversiteit wordt steeds geringer, de onderlingen beïnvloeding daardoor steeds gemakkelijker.’ En zo, constateert Stroop, ontstaat een soort ‘middentaal’, waarin allen de regionale klankkleur nog zal verraden uit welk gedeelte van de Parkstad de spreker afkomstig is.

Stroop verwijst naar hoogleraar geschiedenis van de stedenbouw Auke van der Woud, die in Nederland het spoedige einde van de historische tegenstelling tussen stad en platteland voorspelt. Dat einde zal zich, denkt de dialectoloog, ook in de taal voltrekken. Hij hoort tegenwoordig boeren spreken zonder dat hij kan vaststellen waar ze vandaan komen. Dat acht hij een sterk signaal.

‘Het Nederlands van de villabewoner in het dorp staat nu al heel dicht bij dat van de oorspronkelijke bevolking.’ Wellicht gaat de villabewoner straks samen met de dorpsbewoner naar de taalcursus Sallands dialect of de kerkdienst in het Achterhoeks. De belangstelling voor de regionale talen, zeggen de propagandisten van het dialect, bloeit als nooit tevoren. Stroop herkent de weemoed die zich ook op andere gebieden in Parkstad Nederland manifesteert: ‘Die zogenaamde opleving heeft niets te maken met de feitelijke situatie. Het is iets kunstmatigs, pure nostalgie of aanstellerij.’

Dit is aflevering 12 in een serie. Dossier: www.volkskrant.nl/parkstad

03-04-2002, Dykstra of Dijkstra?

Drs. R. Strikwerda (LC 30 maart) sjocht yn in feroaring fan ij yn y yn nammen as Dijkstra inkeld mar geveltsjefrysk.  Oan dy stelling keppelet er in beskriuwing fan de histoaryske ûntjouwing fan de skriuwwizen ij en y, sa’t hy dy sjocht. Mei dy stelling en dy beskriuwing bin ik it net iens. Yn earder tiden waarden de letters y en ij foar itselde lûd brûkt: it wurd dyk waard yn it Hollânsk en it Frysk beide útsprutsen as it Fryske dyk no. Dat is yn it Frysk sa bleaun, mar yn de rin fan de tiid feroare de Hollânske útspraak en begûnen de Hollanners dijk te sizzen. De Hollanners hawwe doe ornearre dat de stavering dijk de útspraak dijk foarstelde. En omdat de Hollanners de baas wiene fan it Algemeen Beschaafd Nederlands, moasten alle Nederlanners har dêr oan hâlde. Dat yn it hjoeddeiske Hollânske systeem heart in namme as Dijkstra útsprutsen te wurden as Dijkstra en net as Dykstra.

Dat is fan dyn gefolgen dat guon minsken, ek yn it Frysk, sokke nammen net allinne skriuwe, mar ek begjinnen út te sprekken as Dijkstra, Sijbesma, Lijzenga ensfh. By in eventuele ‘feroaring’ fan dy nammen yn Dykstra, Sybesma, Lyzenga ensfh krijt de gongbere Fryske útspraak (en skriuwwize) mei y in stipe yn de rêch. Dat soe in lytse, mar tige praktyske ferbettering wêze. En dat kin dus min as geveltsjefrysk karakterisearre wurde.

Ek yn oare opsichten wie it net sa’n rommeltsje mei de skriuwwizen y en ij as Strikwerda hawwe wol. Dat der yn ’e Wâlden my, dy ensfh. sein wurdt en op ’e Klaai mij, dij ensfh. komt omdat oan de ein fan dy wurden yn it klaaifrysk de y in ij-lûd wurden is lykas yn it Hollânsk de algemiene regel is. Dat yn it wurk fan Gysbert Japix bygelyks soms in y en soms in ij skreaun wurdt, leit him net oan it ferskil yn lûd, mar oan in staveringsgewoante: tusken konsonanten stie ornaris in ij en oan de ein fan in wurd of fan in twalûd in y.

Dy ferdieling fan y en ij komt ek bûten it wurk fan Gysbert Japix wol foar. Ferlykje bygelyks nammen as Drakensteyn en Fortuyn. Fansels is sa’n lûdferoaring troch de ieuwen hinne net befoarderlik foar in konsekwinte ferdieling tusken de letters ij en y. Sa waard en wurdt der neffens âlde tradysje yn foarnammen as Sijtske noch wol in ij skreaun, wat net oerien komt mei de gongbere útspraak en stavering. Der is gjin inkelde reden om no yn sokke nammen net de gongbere Fryske skriuwwize foar dat lûd te brûken, dus Sytske. En itselde jildt foar de efternammen. Wa’t syn efternamme yn dizze rjochting ‘feroarje’; wol, moat dat fergees en sûnder alderhanne fiven en seizen foarinoar krije kinne, en dat soe wolris ien fan de bedoelingen fan de wetsferoaring wêze kinne.

Grou, Tony Feitsma

Boarne: Leeuwarder Courant, 03-04-2002 [ynstjoerd stik]

30-03-2002, Fan Zijlstra nei Sylstra?

Fan Zijlstra nei Sylstra (en perfoarst net Zylstra!) dêr is wol wat foar te sizzen. Mar dan benammen om’t de Z oan it begjin fan in wurd yn it Frysk in frjemd elemint is. Fan Dijkstra nei Dykstra of Sijbesma nei Sybesma lykwols, dat is oars net as in ‘kosmetyske’ operaasje. Tajûn, it bringt de skriuwwize yn oerienstimming mei de moderne stavering fan it Frysk, mar út in histoaryske eachpunt is it folsein ûnnoadich en feitliken mar in bytsje bespotlik.

Yn it ferline wiene der foar it brûken fan de letter ij en y gjin fêste regels: yn it Frysk likemin as yn it Hollânsk. Inkelde ieuwen lang binne se nei it eigen goedachtsjen fan de skriuwers trochinoarhinne brûkt. De iene kear moast de y as ij en de oare kear de ij as y útsprutsen wurde. Wy fine soks noch werom yn de persoanlike foarnamwurden my, dy, hy, wy, dy’t wy mei in y skriuwe, mar dy’t de measte Friezen mei in ij útsprekke. En in oerbliuwsel yn it Hollânsk is it wurd bijzonder, dat as ‘biezonder’ útsprutsen wurdt. De opfetting ij=Hollânsk, y=Frysk is wier te simpel. It nije wetsje fan ûnderminister Kalsbeek hat net folle mei de erkenning fan it Frysk as twadde rykstaal te krijen. It is mear in opstekker foar geveltsjefrysk. In stilhâlder (‘zoethoudertje’) sis mar.

Meppel, drs. R. Strikwerda

Boarne: Leeuwarder Courant, 30-03-2002 [ynstjoerd stikje]

27-02-2001, De kwaliteit fan it ûnderwiis yn it Frysk hâldt net oer

24-02-2001, Geen lessen in nostalgie

Alsof wij in Friesland niet al genoeg met elkaar redetwisten, moeten we de komende jaren ook noch in debat over het Frieseigene in het onderwijs.

Met een beetje inspraak op ouderavonden kunnen we ons er niet van afmaken. Het moet een ‘kultuer-pedagogyske diskusje’ worden. Er moet een onderwijsplatform worden gevormd om vast te stellen wat voor Friesland essentieel is bij de overdracht van kennis en cultuur.

Het idee is van leraar Sytze Hiemstra. Gelukkig steekt het hem niet op een paar dagen. Als we over een jaar of tien iets hebben afgesproken over het Fries-eigene in het onderwijs, zou het voor hem al mooi zijn.

Hiemstra’s oproep komt op een goed moment. Op nationaal niveau is immers net besloten dat het vak geschiedenis in het onderwijs in oude glorie wordt hersteld. Na jarenlang geëxperimenteer met de thematische aanpak, mogen feiten en jaartallen weer.

Het opdreunen van rijtjes komt niet terug, maar de geschiedenis van de beschaving wordt weer netjes opgedeeld in tijdvakken. Het begon hier vijfduizend jaar geleden allemaal met boeren en jagers en omstreeks 1950 begon het tijdvak van computers en televisie. Zo heeft een commissie van rijkswege bepaald.

Zelf kunnen we nu vaststellen dat de ontwikkeling haar voltooiing nadert, want het eerste en het laatste tijdvak vloeien inmiddels samen. Wie de afgelopen weken het nieuws heeft gevolgd, weet dat dit de tijd is van jagers en boeren die met computers werken en voortdurend op de televisie zijn.

Het is nu aan de Friezen om in de geschiedenis nieuwe stijl de eigen elementen te vervlechten. Dat is dus iets anders dan meer Fries in het onderwijs. Het gaat om zaken die wezenlijk zijn voor dit gewest en daarom op de volgende generatie moeten worden overgedragen.

De eerste opgave is vast te stellen wat dat waardevolle Frieseigene dan wel is. Daar is vast meer tijd voor nodig dan tien jaar. Over sûkerbôle, oranjekoek en berenburg worden we het wel eens, maar daar kan het onderwijs weinig mee.

Frieseigen is net zo’n ongrijpbaar begrip als de tijdgeest. Iedereen kan zich er iets bij voorstellen, maar probeer het maar eens helder te omschrijven. Vast staat wel dat het met de mensen en de mode mee verandert.

Rink van der Velde brak door bij brede lagen, omdat hij iets beschreef wat de Friezen zeer eigen is: de taal, de mentaliteit, de karakters, het landschap, de humor. Maar voor de schooljeugd zijn z’n mooiste figuren, Durk Snoad voorop, mensen uit een onherkenbare wereld.

Veel van de eigenheid van Friesland heeft te maken met het boerenleven. Het is een wereld die in hoog tempo verandert of verdwijnt. Het koesteren van de Friese eigenheid kan dan al gauw ontaarden in nostalgie en romantisering van het verleden. Niet iets om het onderwijs mee te belasten. Wat extra aandacht voor de Friese geschiedenis is wel genoeg.

M. [= Rimmer Mulder, algemien haadredakteur Leeuwarder Courant]

Hellet it Frysk de folgjende ieu? 18-07-2000 (P-LC)

19-10-1999, Popularisering funest voor prestige Fries

Confronteer leerlingen met de normen voor ‘geef Frysk’ en correcte spelling en je doet de overlevingskans van de taal schade. Dat was de strekking van de lezing die Henk Jongsma onlangs hield op het congres ‘Fierder mei Frysk’. Het lukte Jongsma om tegelijkertijd normatief taalonderwijs naar de voddenmand te verwijzen én zich tamelijk overtuigend als pleitbezorger van meertaligheid te presenteren. De denkfout in Jongsma’s betoog ontging te veel toehoorders en kan in de praktijk desastreuze gevolgen hebben.

Jongsma is bang dat normatief taalonderwijs leerlingen afkerig maakt van het Fries. Men zou, aldus Jongsma, bij Fries de nadruk moeten leggen op de levende omgangstaal. Hij pleit ervoor de vakken Fries, Nederlands en Engels af te schaffen en ze te vervangen door een enkel vak communicatie. Citaat: “Wy hawwe neat oan ‘fanaten’ dy’t altyd en oeral it Frysk brûke wolle. Wy hawwe ferlet fan minsken dy’t folslein twatalich op natuerlike wize de taal brûke dy’t foar de hân leit.”

Die benadering ontkent niet alleen de waarde van de betrokken talen als cultuurgoed, maar zaagt, door de taal zijn norm te ontnemen, de poten onder de stoel van het Fries vandaan. Dat verliest op die manier zijn aanzien als cultuurtaal en zal, als minst prestigieuze variant, minder en minder worden gekozen tijdens taalkeuzeprocessen (bijvoorbeeld, wat spreekt men met zijn kinderen, welke taal hanteert men tijdens vergaderingen, welke taal kiest men als schoolvak?).

Kiest de Friese gemeenschap ervoor de meertaligheid voor Friesland te behouden, dan is de onvermijdelijke consequentie dat het maatschappelijk prestige van elk van de betrokken talen op een zodanig niveau wordt gebracht dat de inwoner van Friesland reden heeft om deze tijdens taalkeuzeprocessen redelijk vaak te kiezen.

De situatie in Duitsland mag wat dat betreft tot lering strekken. In Kreis Noord-Friesland bestaat sinds jaar en dag een scherpe tweedeling tussen ‘Heimat’-Friezen en nationale Friezen. De eerste groep bestaat uit ouderen die het Fries als een folkloristisch aardigheidje beschouwen, dat wordt geassocieerd met volksdansen en klederdracht. Zij spreken overwegend Duits met hun kinderen en zullen het Fries schielijk meenemen in hun graf. De nationale Friezen zoeken contact met onze provincie, ijveren voor emancipatie van hun taal, doceren die, geven hem aan hun kinderen door. Onder hen is een actieve jonge generatie die de taal serieus neemt en deze graag gebruikt.

In het kleine Saterland was het Fries tot voor kort uitsluitend een Heimat-aangelegenheid van hoofdzakelijk oude mensen. Door initiatieven van onder anderen jongeren hier uit de provincie is daar sinds kort een kleine jeugdorganisatie actief die met meer elan dan ooit tevoren de meertaligheid in Saterland omarmt en deze voor de volgende generatie wil behouden.

Om terug te komen op het onderwijs: de door Jongsma voorgestelde popularisering ontneemt het Fries zijn maatschappelijk prestige en plaatst het in de ‘Heimat’-hoek. Met die maatregel bewijzen scholen de meertalige maatschappij geen dienst. Hun bijdrage aan de prestigevorming is leerlingen te onderrichten in de norm en de cultuuruitingen in alle voor Friesland relevante talen. Willen scholen meer bijdragen aan het taalbeleid, dan kunnen ze bijvoorbeeld verschillende talen als voertaal tijdens de lessen aan bod laten komen.

Wat prestigevorming betreft, leggen de overheid en massamedia veel meer gewicht in de schaal dan individuele scholen. Wanneer zij een taal in alle ernst gebruiken, alleen dan kan die taal aan maatschappelijk prestige winnen. Als een duurzame meertalige samenleving de scholen werkelijk ter harte gaat, laten ze daar dan eens publiekelijk een kritische kanttekening bij plaatsen.

Henk Wolf,
sociolinguïst

09-07-1994, Dialect maakt langzamerhand plaats voor ‘regiolect’

Door FRANCISCA MULLER
Je ziet wel westerse invloeden, maar ‘platpraoten mag weer’

Toen Lex Schaars begin jaren zeventig promoveerde tot dialectoloog, had hij nooit kunnen vermoeden dat de aandacht voor zijn vakgebied zó explosief zou groeien. Dialect was in die tijd iets waar een weliswaar gedreven, maar klein groepje onderzoekers mee bezig was. Dat is nu totaal veranderd. De belangstelling voor het streekeigene heeft een grote vlucht genomen. Dialect spreken of zingen, daar moet je trots op zijn, het is een deel van je identiteit dat je moet koesteren als een kostbaar kleinood. Plat praoten mag weer. […]

Boarne: de Gelderlander [?], 09-07-1994

23-02-1991, ‘Streektaal gaat nooit verloren’

Prof. dr. Toon Hagen denkt dat dialectsprekers worden gediscrimineerd
Wie z’n tong te Twents laat vallen, hoeft niet de rekenen op een baantje als nieuwslezer. De omroepster die bij iedere g laat horen uit Geleen of Schin op Geul te komen, krijgt daar in Hilversum vast wat van te horen.  Maar een mondje Mokums? Dat mag. Dat is in.

Taalkundige Toon Hagen weet het zeker. In Hilversum houden ze niet van dialecten uit de rand van het land. Wie Twents of Limburgs praat, scoort op radio of televisie eigenlijk alleen maar met een cabaretprogramma of een carnavalskraker.

“Ik vind het opvallend dat de landrandaccenten in de media als minderwaardig en lachwekkend worden beschouwd, terwijl randstadplat in grote mate geaccepteerd wordt. Vooral bij Veronica is dat duidelijk. Als je niet randstadplat praat hoor je er niet bij.

Annette van Trigt is ook een duidelijk voorbeeld. Als ik die hoor, dan vraag ik me af hoe het mogelijk is dat iemand met zó’n Amsterdam accent een programma als NOS-Laat mag presenteren. Tot voor kort was het gebruikelijk dat er op televisie Standaardnederlands gesproken werd, maar nu hoor je steeds meer randstadplat.

Ik ben in grote mate voor dialecttolerantie, maar de eenzijdigheid in de media vind ik hoogstmerkwaardig. Waarom mag randstadplat wel en mogen andere dialecten niet? Het lijkt me een voorbeeld van Hollands provincialisme.”

De Nijmeegse prof. dr. Toon Hagen is één van de sprekers op de eerste Nederlandse dialectendag, die volgende maand in Den Bosch gehouden wordt. Dialectologen doen die dag uit de doeken waar ze als wetenschappers mee bezig zijn en leggen de liefhebbers ook uit hoe je een dialectwoordenboek maakt.

Uitsterven
De aandacht voor dialecten lijkt de laatste jaren flink toegenomen. Hoe zou dat komen? Nostalgie? Het gevoel dat mensen ook krijgen als de panda dreigt uit de sterven?

“Ik denk dat de belangstelling te maken heeft met de bedreigde positie van het dialect. Want de positie van het dialect is natuurlijk niet zo gunstig. Er is geen sprake van een bloei van het dialect. Dialecten worden steeds minder gesproken. Of misschien moet ik zeggen: dialecten worden vooral ànders gesproken.

Er zijn dus zeker algemene gevoelens van nostalgie. ‘Wat jammers dat het dialect aan het verdwijnen is.’ Er is een sterke betrokkenheid met het dialect. Veel mensen vinden het ook leuk en belangrijk om het dialect vast te leggen, op bandjes of in boeken, vóór het verloren gaat. Dat is ook nodig. Dialect is gesproken taal, vluchtig, verdwijnend, en moet dus op enigerlei wijze worden vastgelegd vóór de laatste sprekers ten grave worden gedragen.”

Zouden sommige mensen misschien hopen het dialect zo nog te kunnen redden?

“Ik sluit niet uit dat er mensen zijn die denken dat het er toe zou kunnen bijdragen, maar dat verklaart zeker niet de wetenschappelijke belangstelling.

Maar mensen die denken dat ze het verdwijnen van het dialect tegen kunnen houden, vergissen zich. Talen zijn wat dat betreft als een snel en beweeglijk dier, dat men niet op de staart kan gaan staan. Taalverandering is niet te stoppen. Dialecten zijn niet in stand te houden. Tenzij je een bewuste taalpolitiek voert. Door het dialect, net al dat met het Fries gebeurt, een plaats op school te geven en door speciale televisieprogramma’s in dialect uit te zenden. Maar ik denk dat weinig mensen daar voor zijn. Het lijkt me eigenlijk ook niet wenselijk.

Mijn boodschap is dat het onmogelijk is het oude dialect in stand te houden. Maar dat wil niet zeggen dat je het niet vast moet leggen. Dat moet je wel doen. Om het dialect te bewaren, moet je het vastleggen, archiveren, vóór het verdwenen is. Maar daarmee is het voor de wetenschappers afgelopen. Die oude woordenschat is niet opnieuw tot leven te wekken.”

Regiolect
Toch gaat het dialect niet volledig verloren. Jongeren blijken nog altijd behoefte te hebben aan een streekspreektaal. Uit onderzoek op een streekschool in Venray blijkt bijvoorbeeld dat kinderen die thuis niét in dialect groot zijn gebracht, nu tòch een soort dialect gaan spreken.

“Scholieren die door hun ouders worden aangesproken in Standaardnederlands, of iets wat daar op lijkt, blijken later op school behoefte te krijgen een eigen taal te ontwikkelen. Een groepstaal met duidelijk dialectische kenmerken. Het is niet het oude lokale dialect dat hun opa’s en oma’s nog spreken, maar een regionaal gekleurde taal met dialectische kenmerken.

Dat zie je meer gebeuren. Het oude, strikt lokale dialect verdwijnt, maar daar komt iets voor in de plaats. Het regiolect. Een bovenlokale gewestelijke voortzetting van het vroegere lokale dialect.”

In dat zogenoemde regiolect is weinig terug te vinden van de woordenschat van het vroegere plaatselijke dialect – de jongeren kennen nog maar een kwart van de dialectwoorden die hun opa’s en oma’s thuis leerden – maar klinkt wel de tongval van de streek.

“Lokale dialectwoorden worden vervangen door standaardtaalwoorden, die vervolgens regiolectisch-fonetisch worden aangepast. Het Brabantse schottelslet wordt dan vaotdoek, het Groningse scheuvels wordt schoatsn en het Zeeuwse korrewaegen wordt kruwaegen.”

Nederlands
Hoogleraar Hagen gelooft dus niet dat de streektaal verdwijnt, maar hoe zit het met het Nederlands? Wordt dat straks een Europees dialect? Iemand als Willem Frederik Hermans denkt dat het Nederlands na 1992 in gevaar komt. Waarom? Omdat het Nederlands dan het Fries van een groot Europa wordt … gróte schrijvers, gróte denkers en gróte wetenschappers, die graag een gróte markt willen hebben, zouden in het nieuwe Europa het Nederlands verruilen voor een internationale taal, het Engels bijvoorbeeld. 

Als Willem Frederik Hermans roept dat het Nederlands verdwijnt, dan denk ik dat dat baarlijke nonsens is. Het enige is dat er in de wetenschap een soort kunsttaal ontstaat die op het Engels lijkt. Een formule-achtige taal om wetenschappelijke artikelen te schrijven. Een wetenschappelijke taal die weinig te maken heeft met de taal die we dagelijks met elkaar spreken. Geen taal om je diepste gevoelens tot uiting te brengen. Dàt lukt alleen in je moedertaal en dat is hier nog altijd Nederlands. En dat zie ik ook niet snel veranderen.

Er is in het verleden wel vaker gesproken over het verdwijnen van talen en het ontstaan van één taal voor alle mensen. Maar alle pogingen tot eentaligheid te komen, zijn gedoemd te mislukken. Het idee dat de mensheid ooit één taal zou spreken, is sinds de vloek van Babel utopie.

Ik zie het Nederlands dus niet verdwijnen. Taaldood is trouwens een exceptioneel verschijnsel. Er zijn wel voorbeelden van dialecten die met de laatste sprekers begraven werden, maar dat zijn uitzonderingen. Talen verdwijnen niet. Dialecten verdwijnen niet. Er zal altijd taalverscheidenheid blijven bestaan.

Dat hoeven geen diepe verschillen te zin, maar het is een onherroepelijk feit dat mensen met hun taalgebruik duidelijk willen maken bij welke sociale groep ze horen.”

Ja, maar waarom kiezen ze dan voor een streektaal of een regiolect en niet voor een andere groepstaal of een sociolect?

“Regionaliteit blijkt een belangrijke notie voor mensen. Dat zie je ook aan de groei en bloei van regionale kranten. Mensen ervaren een speciale betrokkenheid met [bij?] hun streek. Iedereen kijkt naar Dalkas en naar nieuws uit de Golf, maar de belevingswereld van de gemiddelde Nederlander is daarmee nog niet mondiaal geworden. Nee, wat er in de straat en in de streek gebeurt, is voor mensen veel belangrijker. En dat komt dus tot uitdrukking in het taalgebruik.”

Septimber 1986, In te min achtslein aspekt by literatuerbeoardieling

Wa’t in bytsje thús is yn it Fryske Jeruzalem wit dat der oer en wer gâns hottefile wurdt oer de wearde fan literêre produkten, sa’t dy yn de tydskriften of as aparte útjeften ferkine. Dat is lykwols gjin spesifyk Frysk ferskynsel. By oare literatueren is itselde waar te nimmen. Men kin jin net altyd ûntwine oan it idee dat efter in heap fan dy kreauwerij persoanlike tsjinstellings meispylje of dêr yn alle gefallen op útdraaie. Mar ek as sokke striidskriuwerij fuortkomme soe út de earlikste oertsjûging en bedreaun waard mei de bêste bedoelings, dan noch komt men by einsluten ta gjin oar resultaat as dat besletten leit yn it sizzen: de gustibus non est disputantum, frij oerset: oer de smaak wurde wy it dochs net mei-inoar iens. Dat is gjin niget yn dit stik fan saken, ommers der is gjin fêste noarm dêr’t de literêre wearde mei súkses neffens hifke wurde kin. It komt ivich del op in subjektyf oardiel en dan is it ek sa’n wûnder net dat sokke krityk field wurdt as spyljen op ’e man. Alear hie in literatuerkritikus mear autoriteit as hjoed de dei. Immen mei de macht - nammers ek fan it nivo - fan in Anne Wadman kinne wy ús no mar min mear foarstelle. Sokken koene tydlik fiks rjochtdei hâlde ûnder de literatuerbedriuwers. Tydlik, want ek foar har kaam der in stuit dat se mei al har witten en gesach yn in lege romte stiene, ienfâldich om’t se har tiid hân hiene en it net mear lykfine koene mei de nije ferdieling yn goed en ferkeard. Foarhinne waarden se dan wol opfolge fan in nije maestro, mar ynstee fan de iene gesachhawwende literatuerskôger kenne wy yn ús tiid meardere lytse goaden en sadwaande in sitewaasje dy’t net fier fan it ferskynsel Poalske lândei ôf leit.

Fansels, al sûnt de âldheid binne der teoretyske wurken oer hoe’t literatuer bedreaun wurde moat, mar dingen as in estetykleare, in ars poetica, in relatyf jong fak as literatuerkunde, it binne by eintsjebeslút neat oars as teoryen grûndearre op besteande literêre skeppings. De omkearing, literêr wurk skriuwe op grûn fan sokke abstraksjes, mislearret troch bloedearmoede. It komplemint dêrfan, in stik wurk ôfleverje dat falt bûten it ramt fan alle teory en abstraksje, wol dêrfoaroer noch wol ris goed útpakke. Wurdt sok wurk akseptearre, dan hâldt it foar de ‘teory’ fansels yn dat dy bysteld wurde moat.

Der is lykwols oan Frysktalich literêr wurk ek in aspekt te bespeuren dat wól spesifyk Frysk is of mooglik moatte wy sizze: spesifyk foar talen en literatueren dy’t yn deselde posysje ferkeare as it Frysk. It is in aspekt dat fan redaksjes en sjuery’s sa al net amper dan dochs te min achtslein wurdt, deabedaard om’t se foar in oardiel dêroer as regel in man of frou tekoart komme yn har rûnte. Ik mien de kwaliteit fan de taal dêr’t de Fryske skriuwerij yn presintearre wurdt. Der mei dan in tige smel nimmenslân wêze tusken goed en min Frysk, foar frijwat mear as 90% leit dochs njonkelytsen wol fêst, wat der yn ús taal op troch kin en wat net. En oars as by it foldwaan oan in literêre smaak giet it hjir dus om it neikommen fan tige krekt omskreaune, oars sein: konkrete, easken.

De ûntjouwing nei de twadde wrâldkriich hat sa west dat wy op mear skriuwers en publikaasjemooglikheden wize kinne as foarhinne. Mei troch de subsydzjes is it tal útjeften en tydskriften navenant frijwat grutter wurden. Ien en oar hat der spitigernôch net ta bydroegen dat ús skriuwers kekener wurden binne as it giet om har taalgebrûk. Frysk skriuwe sûnder al te folle staveringsflaters kinne de measten al gau, mar stúdzje meitsje fan it idioom, foaral fan de typyske kontrasten mei it Hollânsk, komme se yn de praktyk nea oan ta. Us heuge noch auteurs dy’t, om’t se harsels yn it stik fan de taal net goed los fertrouden en har taalbesit útwreidzje woene, it wurdboek fan Waling Dykstra fan begjin ta ein trochwrakselen.

Komt men de skriuwers fan no oan mei krityk op har taal, dan is ien fan de stereotipe antwurden: ‘Dêr sit him de literêre wearde net yn’. In oar hieltyd weromkommend ferlechje foar min taalgebrûk is: ‘In taal feroaret no ienkear”. Dat besjut dan: de skriuwer ferheft syn yn in folslein Hollânske ûnderrjochtssfear wûn minimum oan Frysk taalbesit ta noarm en maksimum. Alle Hollânske ynterferinsje dêryn wurdt jin presintearre as ynterne Fryske taalferoaring. Byslypjen, lit stean fan drege stúdzje, hoecht men sokken net út te stellen.

Dichter is men tsjintwurdich ek earder as yn it foarige. It skriuwen fan saneamde frije fersen hat nammentlik as in goarre om him hinne helle en mei sok wurk hat men gau in bondel fol. Net sa selden besteane dy fersen út oars neat as út ta de lytste wurdgroepen - en soms noch lytser - ferknipt aldendeisk proaza. Soks jout fansels in poerbêst honorarium as it tydskrift betellet by de side ...

Bekroanings litte meastal net lang op har wachtsje en útjefte noch minder. Wa samler doar dan taalkundich noch yn de slach gean mei in ynstjoerder dy’t al ien of mear titels, al of net yn de prizen fallen, op syn namme stean hat? Dêrby, der binne ommers ek konkurrearjende tydskriften dêr’t sa’n skriuwer mei iepen earmen ûntfongen wurdt en gjin samler him de earen wasket. En dan, hoefolle redaksjes (of sjuery’s) hawwe immen ta har foldwaan dy’t betûfternôch is en gean de diskusje oan? De goeden net te nei sprutsen komt by soksoarte fan skriuwers fan taalskeppen ek net folle telâne, sa nedich as dat, sjoen de net altyd linige antwurden op ’e fragen fan it Fryske Taalburo, wêze mei.

De romte fan Hollânske ynterferinsje mei dan ien fan de meast opfallende dingen wêze by gâns tsjintwurdige auteurs, dy kwaal is by sokken net mear as ien aspekt fan har sloppe taalhantearring-yn-it-algemien. Klear formulearje en literatuer bedriuwe lykje elkoar gauris útslute te moatten.

Wy jouwe ta dat de lju dy’t der saakkundich oer prate kinne, tin siedde binne, want in akte of diploma seit hjir in bedroefd bytsje. Fan de minsken dy’t klearreitsje mei stúdzje mû-b of doktoraal Frysk hat op syn geunstichst de helte de taalkunde as sterkste kant. En har foldwaande op it ûnderdiel taalbehearsking jout fansels it nivo oan op it stuit dat sa’n tentamen ôflein wurdt. It is mei sa’n bewyske as mei it rydbewiis: men moat hieltyd wer wiermeitsje dat men it mei rjocht krige hat. By it rydbewiis kin dat troch it heljen en hâlden fan in maksimum oan no-claim, by taalbehearsking hâldt it yn dat men jin geregeld opskerpet troch stúdzje en praktyske oefening.

Sil wat fan ús taal ornearre is foar de gruttere rûnte, kwaliteit hâlde, dan moat it krityske ear en each der allegeduerigen by. Men heart gauris dat der by Radio Fryslân te min tafersjoch is op ’e taal fan de meiwurkers. Kritisy krije as regel as andert dat it personiel gjin better taalgebrûk hoecht te hawwen as de minsken dy’t foar de mikrofoan helle wurde. Fan dat begjinsel besteane gjin parallellen by oare radiostjoerders, dat sa’n ferklearring kin der net op troch. It soe earliker wêze, tinkt my, en sis: ús minsken hawwe it Frysk (noch) net genôch yn de macht. Deselde krityk jildt ús periodiken, likefolle as se de pretinsje hawwe fan literêr te wêzen of net, ûnder dy lêsten ek dy fan de Fryske Akademy, dat dochs oarspronklik allinne en hjoed de dei yn haadsaak noch in taal-ynstitút is. Tink yn sokke blêden mar ris om it brûken fan hy dêr’t it er wêze moat, of om it oanjaan fan tiden fan byienkomsten: moarns, middeis of jûns ynstee fan de moarns, de middeis, de jûns: beide fersinnen komme fan it Hollânsk.

Dat slof taalgebrûk ek foarkomt dêr’t men it wol it lêst ferwachtsje soe, wie te sjen oan de oprop om mei te dwaan oan de priisfrage fan it Rely Jorritsma Fûns. Dêr hjit it (skeanprint fan my): ‘Men mei net mear as ien gedicht en/of ien ferhaal ynstjoere’ en ‘Men is frij yn syn/har stavering’ (LC 23-1-1986). Men slút de sprekker yn en it mei klearrichheid hawwe dat de RJF-bestjoerders q.q. útsletten binne fan meidwaan! Yn de oprop hie oeral Jo past. Alhiel moai wurdt it mei dat syn en har, dat, hie men noch àl goed west, jins wêze moatten hie. Al wer: klearebare Hollânske ynfloed. As soks kin yn in oprop om mei te dwaan oan in literêre priisfrage, wat moat men dan ferwachtsje fan de taalkundige kant fan de beoardieling fan de ynstjoerings? Ald-Tsjerne-meiwurker Lolle Nauta hat him der foar de radio oer beklage dat de midsmjittigens njonkelytsen yn Nederlân foar master opslacht, om’t stees mear healwoeksen krêften de plakken ynnimme fan de faklju. Dy opmerking kinne hiel wat redaksjes, ek fan de deiblêdparse, har neinimme. En wat Fryslân oanbelanget kin men jin boppedat noch ôffreegje oft wy dêr yn dat stik wol iens oan dy midshjittigens takomme – útsûnderings dêrlitten fansels.

De frage dy’t nei soksoarte fan konstatearrings oerbliuwt, is: wolle wy noch wat mei it Frysk of is it langer in spultsje fan hieltyd mear tebekfallen fan de bûtendiken op ’e slieperdiken, oant dy ek brekke en de hiele krite splis stiet? M.o.w. ‘de weg naar het kakhuis’, sa’t Joast Halbertsma it earne útdrukt? As gemaksucht en ûnkunde ús ferkoft wurde as in “prinsipe” (dat fan de skriuwtaal moat har hieltyd op ‘en nij rjochtsje nei de sprektaal) ynstee fan dat de praters en skriuwers fan ús taal brocht wurde ta de noarm fan goed Frysk, dan hoecht men gjin grut profeet te wêzen om te foarsizzen wêr’t it hinnegiet. Praat fan gemaksucht en ûnkunde: hoe faak ek moetet men minsken dy’t foar it earst in wurd of siswize hearre út in oare kontrei fan Fryslân en dy bekommentariearje mei de wurden: sa seine wy it by uzes net, hear!, as wie der bûten har bertedoarp gjin goed Frysk mooglik. Ynstee fan har taalbesit út te wreidzjen mei wat se der op dy wize byleare kinne. Of oaren, neffens wa’t wurden en útdrukkings dy’t se sûnder mis yn har jonge jierren sels brûkten of heard hawwe, no ferâldere binne. Ynsteed fan dy fêst te hâlden.
As ‘de weg naar het kakhuis’ algemien oanfurdige en ek de gongbere wurdt by sjuery’s en redaksjes, hoege wy ús nearne mear drok om te meitsjen, want it hâldt yn dat ús sprekkers en skriuwers de paadsljochters wurde foar in griemmank dat de namme fan Frysk net mear fertsjinnet. Ek ús taalkundigen sille taalbou en taalwarjen heger prioriteit jaan moatte as it folgjen fan taalferfal. Se kinne in foarbyld nimme oan wat bygelyks har Finske kollega’s dogge en dien hawwe. In sprekker of skriuwer dy’t himsels net weismyt, docht flyt op ynhâld en foarm fan wat er te sizzen of te skriuwen hat. Meiwurkers oan tydskriften fertsjinje om holpen te wurden troch saakkundige redaksjes. In goed literêr bestel moat de kompetinsje en de moed hawwe om dêr’t dat nedich is, de finger op it sear te lizzen. Dêrmei is it oansjen fan taal en literatuer – wichtige komponinten yn ús bestean as folk op ’en bêsten tsjinne. th

Telegram oan Twadde Keamer ynfieren Frysk yn fuortset ûnderwiis,